İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı nəyə görə Klaudiya Qoldinə verildi?

2023-CÜ İLİN İQTISADIYYAT ÜZRƏ NOBEL MÜKAFATÇISIAMERİKA İQTİSADÇISI KLAUDİYA QOLDİNIN ELMI YARADICILIĞI HAQQINDA

1. Qoldinin həyat və yaradıcılığının əsas məqamları

10 oktyabr 2023-cü ildə Harvard Universitetinin professoru Claudia Goldin «Qadın əməyinin öyrənilməsində görkəmli töhfələrinə görə» İqtisadiyyat üzrə Alfred Nobel Mükafatını aldı. Claudia Goldin, tarixdə iqtisadiyyat üzrə Alfred Nobel mükafatını alan üçüncü qadın oldu. 2009-cu ildə amerikalı politoloq və iqtisadçı, İndiana Universitetinin professoru Elinor Ostrom, 2019-cu ildə isə fransız iqtisadçısı, Massaçusets Texnologiya İnstitutunun professoru Ester Dufloya Nobel medalı verilmişdi.

1968-ci ildə İsveç Riksbankı tərəfindən təsis edilən İqtisadiyyat üzrə Alfred Nobel Mükafatı əksər hallarda, təkcə bir kəşfə deyil, laureatların müəyyən bir sahədə onlarla, hətta yüzlərlə işini tanıdıqdan sonra verilir. Claudia Goldinlə də belə olub: o, 1970-ci illərin sonlarından qadınların məşğulluğunu araşdırır və təkcə onun ən mühüm nailiyyətləri haqqında Nobel sertifikatında iyirmidən çox elmi məqalə qeyd olunur, onların mövzuları 19-cu əsrin sonunda ABŞ-da Afroamerikalıların əməyindən tutmuş, Amerika universitetlərində MBA dərəcəsi almış kişilər və qadınlar arasındakı maaş fərqinə qədər problemləri əhatə edir.

Qoldinin elmi töhfələrinin tarixçəsini baş qəhrəmanın əmək bazarında qadınların mövqeyinə görə günahkar tapmağa çalışdığı bir detektiv roman kimi təsəvvür etmək olar. Arxiv məlumatları Qoldinin sevimli “dəlil”idir, çünki o, işləyən qadınların hazırkı vəziyyəti ilə bağlı cavablar axtararkən,  uzaq keçmişdən başlamışdır.

Yarım əsrlik akademik karyerası ərzində Claudia Goldin texnoloji dəyişikliklərin, bərabərsizliyin, təhsilin və korrupsiyanın iqtisadi təsirlərini tədqiq etmişdir.

Claudia Dale Goldin amerikalı iqtisadiyyat tarixçisi və əmək iqtisadçısıdır, 1946-cı ilin mayın 14-də Nyu-Yorkda yəhudi ailəsində anadan olub və Bronksdakı Parkçesterdə böyüyüb. O, Harvard Universitetində Henri Li adına İqtisadiyyat professorudur. Claudia Goldin 1972-ci ildə Çikaqo Universitetində sənayenin təşkili və əmək iqtisadiyyatı üzrə doktorluq dərəcəsi alıb.

  Uşaq ikən Klaudiya arxeoloq olmağa qərarlı idi, lakin orta məktəbdə Paul de Kruif-in “Mikrob ovçuları” (1927) əsərini oxuduqdan sonra o, bakteriologiyaya daha çox cəlb etməyə başladı. Orta məktəbdə yuxarı sinfində oxuyarkən o, Kornell Universitetində mikrobiologiya üzrə yay məktəbi kursunu bitirmiş və Bronks Elmlər Liseyini bitirdikdən sonra mikrobiologiyanı öyrənmək niyyəti ilə Kornell Universitetinə daxil olmuşdur.

İkinci kursda Goldin gizli həqiqətləri üzə çıxarmaq üçün Paul de Kruifin mikrobiologiyada etdiyini, sonsuz həvəslə iqtisadiyyatda  istifadə edən Alfred Kandan dərslər aldı. O, Kanı maraqlandıran tənzimləmə və sənayenin təşkili sahəsində - rabitə peyklərinin tənzimlənməsi mövzusunda diplom işi yazdı. Kornell Universitetində iqtisadiyyat üzrə bakalavr dərəcəsi aldıqdan sonra Goldin sənaye təşkini öyrənmək niyyəti ilə Çikaqo Universitetində iqtisadiyyat proqramı doktorantura daxil oldu. O, bu sahədə doktorluq proqramını öyrənməyə başladı, lakin Gary Becker Çikaqoya gəldikdən sonra o, əmək iqtisadiyyatını əlavə etdi və sonra Robert W. Vogel məsləhətçi olmaqla iqtisadi tarixə də meyl etməyə başladı. O, ABŞ-ın müharibəyə qədərki şəhərlərində və Cənub sənayesində köləlik mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazıb. O, 1972-ci ildə Çikaqo Universitetində sənaye idarəçiliyi və əmək iqtisadiyyatı üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsi alıb.

Aspiranturanı bitirdikdən sonra Qoldin Viskonsin-Madison Universitetində dosent vəzifəsində çalışmışdır. 1973-cü ildə Prinston Universitetinə, 1979-cu ildə Pensilvaniya Universitetinə keçərək orada professor vəzifəsində çalışdı. O, 1990-cı ildə Harvard Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olub və burada kafedrada vəzifə təklif edilən ilk qadın olub.

Qoldin 2013/14-cü illərdə Amerika İqtisadiyyat Assosiasiyasının prezidenti və 1999/2000-ci illərdə İqtisadiyyat Tarixi Assosiasiyasının prezidenti olub. O, Amerika Siyasi və Sosial Elmlər Akademiyası, Əmək İqtisadçıları Cəmiyyəti, Ekonometrik Cəmiyyət və Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası da daxil olmaqla çoxsaylı təşkilatlara üzv seçilib. ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının 53-cü (İctimai və Siyasi Elmlər) və 54-cü (İqtisadiyyat Elmləri) bölmələrinin üzvüdür. Nebraska Universiteti, Lund Universiteti, Avropa Universitetləri İnstitutu, Sürix Universiteti, Dartmut Kolleci və Roçester Universiteti də daxil olmaqla bir neçə fəxri doktorluq dərəcəsi alıb. 1984-1988-ci illərdə Journal of Economic History jurnalının redaktoru olub.

28 il (2017-ci ilə qədər) Qoldin Milli İqtisadi Araşdırmalar Bürosunda (NBER) Amerika İqtisadi İnkişaf (Aİİ) Proqramının direktoru olub.

2015-ci ildə Alfred P. Sloan Fondunun maliyyə dəstəyi ilə Goldin iqtisadiyyat ixtisasları arasında qadınların nisbətinin niyə bu qədər aşağı olduğunu anlamaq üçün İqtisadiyyatda Qadın-Bakalavrlar (UWE) müsabiqəsinə başlatdı. O, aşağı qiymətli müdaxilələrin iqtisadiyyatı öyrənən qadınların sayını artıra biləcəyini aydınlaşdırmaq üçün iyirmi müalicə yerindən və digərlərindən nəzarət kimi istifadə edərək, randomizə edilmiş nəzarət sınağı apardı.

Lakin Klaudiya Qoldinə ən böyük şöhrəti onun ABŞ iqtisadiyyatında qadınların rolu ilə bağlı araşdırması və gender maaş fərqinin səbəbləri sualına elmi əsaslandırılmış cavabları qazandırmışdır.

2.Qadınlar niyə az maaş alırlar?

Claudia Goldin müntəzəm olaraq dünyanın ən nüfuzlu iqtisadçılarının siyahısında yer alır. Yarım əsr əvvəl o, faktiki olaraq iqtisadiyyatda qadınların rolunun öyrənilməsinin əsasını qoydu və gender iqtisadiyyatının elmdə hamılıqla tanınan istiqamətinə çevrilməsi üçün çox işlər gördü.

"İqtisadçı detektiv kimidir" adlı avtobioqrafik essesində Goldin qadınların iqtisadiyyatda iştirakı ilə bağlı məlumatın olmaması necə diqqətini çəkdiyi haqqında yazmışdı - gənc və subay, həmçinin dul qadınların məşğulluğu haqqında kifayət qədər məlumatlar olduğu halda, ərli qadınlar və analar haqqında heç bir statistika yox idi.

Claudia Goldin iki yüz il ərzində qadınların ABŞ-ın işçi qüvvəsində iştirakının təkamülünü araşdıran bir sıra tədqiqatlar təşkil etdi. “Niyə onlara daha az ödəyirlər. Amerika Qadınlarının İqtisadi Tarixi” (1990) kitabında o, öz nəticələrini dərc etdi - gender əmək haqqı fərqinin tarixi davamlı irəliləyişlə deyil, bu “fərqlərin azalmasının müəyyən vaxt kəsimlərində, o cümlədən 19-cu əsrdə mexanikləşmə ilə, 20-ci əsrin əvvəllərində - ofis işinin artan əhəmiyyəti ilə, 1980-ci illərdə isə qadınların təhsil səviyyəsinin artması ilə səciyyələnirdi.

İqtisadçıların qadınların əmək hüququ ilə bağlı vəziyyəti qiymətləndirmək üçün götürdüyü əsas kəmiyyət xarakteristikalarından biri qadınların iş qüvvəsində iştirak səviyyəsidir, başqa sözlə, işləyənlərin qadınların ümumi sayında faizidir. Qoldinə qədər iqtisadiyyatda qadınların işçi qüvvəsində iştirakının iqtisadi inkişafın bir funksiyası olması fikri üstünlük təşkil edirdi: yəni iqtisadiyyat nə qədər inkişaf edərsə, əmək bazarında qadınlar üçün bir o qədər çox imkanlar və təmsilçilik yaranır. Goldin, 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində nəşr etdirdiyi bir sıra məqalələrində bunun tamamilə doğru olmadığını göstərdi: uzun müddət ərzində qadınların işçi qüvvəsində iştirak nisbəti əvvəlcə iqtisadi inkişafla birlikdə azalır və sonra trayektoriya boyunca U hərfi şəklində rəvan yüksəlməyə başlayır.

Uzun müddət tədqiqatçılar U-nun yalnız sağ tərəfini - 19-cu əsrin sonlarında başlayan və daha sonra müəyyən bir nöqtədə sürətlənən, qadınların işçi qüvvəsində iştirakının tədricən artmasını görürdülər. Goldin, arxivlərlə işlədikdən sonra, bu yüksəlişdən əvvəl uzun bir azalma olduğunu tapdı. Keçmişlərdə qadın işçilər haqqında məlumatlar fraqmental və natamam olduğundan, tarixçilər onların əmək bazarındakı rolunu düzgün qiymətləndirmirdilər. Bu rolu ancaq əhalinin siyahıyaalmalarına əsasən qiymətləndirmək bir adət idi: qadınlar üçün “peşə” sütununda ən çox “arvad” sözü qeyd olunurdu ki, bu da bir çox tədqiqatçının fikrincə, əmək bazarında təmsil olmama demək idi.

Lakin Qoldin, siyahıyaalmaya görə, dul qalmış və ya ailə qurmayan qadınların başçılıq etdiyi keçmiş Amerika ev təsərrüfatlarına dair məlumatlara diqqət yetirdi. Bu qadınların 44%-i siyahıyaalma aparanlara bu və ya digər peşə fəaliyyəti ilə məşğul olduqlarını bildirmişdilər. O, həmçinin dul qadınlar tərəfindən idarə olunan təsərrüfatların nə qədər gəlirli olduğunu yoxladı - əksəriyyətinin yaxşı maliyyə nəticələri vardı. Onun fikrincə, dul qadınlar ərlərinin təsərrüfatlarını uğurla idarə etməyə davam edirdilər, çünki həyat yoldaşları ölməzdən əvvəl də onlar birgə işləyirdilər - təsərrüfat və ya qonaq evləri saxlayır, sənətkarlıq və ticarətlə məşğul olurdular.

Siyahıyaalmalara əlavə olaraq Qoldinin topladığı məlumatlara görə, 18-19-cu əsrlərin əvvəllərində Amerikanın əmək bazarında evli və dul qadınların payı 60%-dən çox idi (müqayisə üçün bu gün qadınların işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi dünya üzrə ortalama 50%-dir). üzrə orta). Ancaq artıq 19-cu əsrin birinci yarısında ABŞ-da işləyən evli qadınların payı azalmağa başladı: sənaye inqilabı ilə əlaqədar müəssisələr böyüdü, iş tapşırıqları mürəkkəbləşdi və işi ailə və ev üçün qayğılarla birləşdirmək getdikcə çətinləşdi. 20-ci əsrin əvvəllərində artıq ərli qadınların işçi qüvvəsində iştirakı təxminən 10%-ə düşmüşdü.

Sənaye İnqilabı sayəsində əksinə, subay gənc qadınlar, əmək bazarına daha fəal daxil olmağa başladılar. Belə ki, Massaçusetsdə sənaye müəssisələrində işləyən 10-29 yaş arası qızların nisbəti 1829-cu ildə 30%-dən bir qədər az idi və 1837-ci ilə qədər artıq 40%-i ötmüşdü. Gənc qadınların təkcə sənayedə deyil, həm də kənd təsərrüfatında çalışdıqlarını nəzərə alsaq, onların işçi qüvvəsində iştirakı daha yüksək ola bilərdi, lakin əsrin ikinci yarısında bu meyl yenidən azalmağa başladı.

Qoldinin mülahizəsinə görə, müəssisələrdə o qədər çox qadın işləyirdi ki, cəmiyyətdə qadınlara ümumiyyətlə işləmək hüququ verməyə dəyərmi və ya onları istismardan qoruyan (yəni onlara işləməyə imkan verməyəcək) qanuna ehtiyac varmı kimi ritorik suallar yaranırdı. 19-20-ci əsrlərin əvvəllərində yaradılmış institusional maneələr onilliklər ərzində aradan qaldırılmalı idi. Belə ki, 1940-cı ildə ABŞ-da ərli qadınların işçi qüvvəsində orta iştirak nisbəti təxminən 1890-cı ildə olduğu kimi - 20%-dən bir qədər çox idi.

XIX əsrin əvvəllərində aqrar cəmiyyətdən sənaye cəmiyyətinə keçidlə əlaqədar əpli qadınların işçi qüvvəsində iştirakı azaldı, lakin sonra XX əsrin əvvəllərində xidmət sektorunun böyüməsi ilə artmağa başladı. Qoldin bu qanunauyğunluğu struktur dəyişiklikləri və qadınların evdə və ailədə vəzifələri ilə bağlı sosial normaların inkişafının nəticəsi kimi izah edirdi.

3.“Həb”lə bağlı araşdırma: Claudia Goldin oral kontrasepsiyanın qadınlara gələcəklərini dəyişməyə kömək etdiyini necə sübut etdi

Klaudiya Qoldinin ən ətraflı araşdırması Amerika məlumatlarına əsaslansa da, həm onun, həm də onun ideyalarını inkişaf etdirən digər iqtisadçıların işi sonradan göstərdi ki, iqtisadiyyatın inkişafı zamanı qadınların işçi qüvvəsində iştirakının U-şəkilli trayektoriyası dünya ölkələrinin böyük əksəriyyət üçün xarakterikdir. Məhz buna görə də bu cür kəşflərin təkcə tarixi deyil, həm də praktiki əhəmiyyəti var – belə ki, Qoldin ABŞ məlumatlarının köməyi ilə iqtisadiyyatı inkişaf etməkdə olan bir çox ölkələrin əmək bazarlarını nələrin gözlədiyini göstərdi. Fakt budur ki, bütün ölkələr müxtəlif sürətlə də olsa, iqtisadi və texnoloji inkişafın təxminən eyni mərhələlərini keçir və bu mərhələlərin hər biri üçün qadın əmək bazarında tələb və təklifin xarakterik meylləri mövcuddur.

Zahirən, bu aşkar nəzəri çərçivə həm də Qoldinin elmi töhfəsinin bir hissəsidir. Məşğul qadınların payı və onların maaşlarının səviyyəsi, iqtisadiyyatda qadın əməyinə tələbat və onun təklifi, yəni işə hazır qadınların sayı arasındakı tarazlığın nəticəsidir.

Tələb, iqtisadiyyatın strukturu və texnoloji tərəqqi ilə birlikdə dəyişir. Aqrar sektorun üstünlüyü öz yerini sənayeləşməyə verir, sonra isə xidmət iqtisadiyyatı formalaşmağa başlayır - bu mərhələlərin hər biri müxtəlif bacarıqlara malik müxtəlif sayda işçi tələb edir.

Qadın əməyi təklifinin həcmi qadınların həyatlarının müxtəlif mərhələlərində qəbul etdikləri fərdi qərarların nəticəsidir (əvvəlcə yeniyetməlik dövründə, sonra ərə getmək və ailə qurmaq, daha sonra uşaq doğulduqdan sonra və s.). Bu qərarlara - sosial normalar, institusional maneələr və ailə üzvlərinin qadınların köməyinə olan ehtiyacları təsir edir, bütün bunlar qadın əməyi təklifini məhdudlaşdıra bilər.

Əmək bazarında qadınların mövqeyinin dəyişməsi, əsasən həm tələb tərəfində (məsələn, qadınların işə götürülməsinə qanuni qadağaların aradan qaldırılması), həm də təklif tərəfində müxtəlif məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Çox vaxt bu dəyişikliklər son dərəcə ləng baş verir - və bu, həm də bu gün bu proseslərin baş verdiyi ölkələr üçün də vacib praktiki nəticədir. Tamamilə mümkündür ki, məsələ yanlış sosial və ya iqtisadi siyasətlə bağlı olmasın, sadəcə olaraq nəsillərin dəyişməsini gözləmək lazımdır.

İnsanlar gənclik illərində harda və nə qədər oxuyacaqları, hara işə gedəcəkləri, ailə həyatı quracaqları və s. qərarlar verirlər, ancaq valideynlərinin təcrübələrinə və ya ətraflarına baxmaqla nəyəsə əsaslanaraq öz gələcəkləri ilə bağlı gözləntilər formalaşdırırlar. Əgər onlar gələcək dəyişiklikləri düzgün qiymətləndirmirlərsə, qeyri-adekvat seçim etmək - məsələn, universitetdə çətin bir ixtisasa daxil olmaq və karyera qurmaq üçün yerinə yetirilməsi çətin olan risklərlə üzləşirlər. Belə ki, 1967-ci ildə sorğuda iştirak edən 20-21 yaşlı amerikalı qadınların yalnız 35%-i 35 yaşında da işləyəcəklərinə inanırdılar. Onların öz gələcəkləri haqqında təsəvvürləri analarının təcrübəsinə əsaslanaraq formalaşıb: o nəslin məşğul qadınlarının payı o zaman təxminən 30% təşkil edirdi. Ancaq qızlar perspektivlərini səhv qiymətləndirdilər - onların ancaq 65% -i 35 yaşdan sonra işlə təmin edilmişdi.

Gələcəklə bağlı fikirlər statik deyil və hər bir sonrakı nəsillə yenilənir. 1979-cu ildə keçirilən sorğuda 20 yaşlı amerikalı qadınların 80%-i 35 yaşında əmək bazarında qalacaqlarına əmin idi. Nəticədə, onlar öz insan kapitalına daha çox sərmayə qoymağa - daha uzun müddət təhsil almağa, daha mürəkkəb ixtisaslar seçməyə və karyera qurmağa hazır idilər. Bu, təkcə təhsil sisteminin qadınlar üçün getdikcə daha əlçatan olması sayəsində mümkün olmuşdu. Qoldin yazırdı ki, 1970-ci illərdə qadınların əmək bazarında sakit bir inqilab baş verdi və bu inqilabın ən mühüm hərəkətverici qüvvəsi vahid texnoloji yenilik: oral kontraseptivlər idi.

Son 100 ildə bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə qadınların işçi qüvvəsində iştirak səviyyəsi üç dəfədən çox artsa da, qadınlar Cənubi Asiya, Şimali Afrika və Yaxın Şərqdə əmək bazarlarında ciddi şəkildə təmsil olunmurlar. İnkişaf etmiş ölkələrdə maaşda gender bərabərsizliyi davam edir: İƏİT ölkələrində qadınlar kişilərdən orta hesabla 13% az qazanır. Rusiyada rəsmi məlumatlara görə, 2021-ci ildə qadınların orta əmək haqqı kişilərinkindən 27,5% az olub. Qoldinin araşdırması, tarixi perspektiv də daxil olmaqla, kişilər və qadınlar arasında əmək haqqı bərabərsizliyinin arxasında hansı amillərin dayandığını anlamağa kömək edir.

Qoldin ABŞ-da qadınların əmək bazarı statusunun uzunmüddətli (200 ildən çox) təkamülünü tədqiq etmişdir. Bu, məlumat boşluqlarının doldurulmasını tələb edirdi, çünki ABŞ-da qadınların məşğulluğu ilə bağlı tarixi məlumatlar az idi.

2023-cü ilin oktyabrında, Qoldinin Nobel mükafatına layiq görülməsindən bir neçə gün əvvəl, ABŞ-ın Milli İqtisadi Tədqiqatlar Bürosu (NBER - National Bureau of Economic Research) Amerikada qadın hüquqları tarixində 155 “həlledici məqamı” sənədləşdirən "Qadınlar niyə qalib gəldi" adlı məqalə dərc etmişdi. Məqalədə qeyd edildiyi kimi qadın hüquqlarındakı əhəmiyyətli dəyişikliklərin əksəriyyəti 1963-1973-cü illər arasında baş vermişdi və 1963-cü ildə Bərabər Ödəniş Aktının qəbulu, qadın hərəkatına təkan verən “Qadın mistikası” kitabının nəşri və Amerika ştatlarında bir tərəfin istəyi ilə ikincinin razılığını almadan nikahı pozmaq və s. hüquq qabiliyyətinin yayılması kimi hadisələr buna təkan vermişdi.

1960-cı ildə ABŞ-da ilk oral kontraseptiv dərman Enovid qeydiyyata alınmışdı. İngilis dilli ölkələrdə həm bu dərman, həm də sonrakı bütün oral kontraseptivlər sadəcə olaraq “həb” adlandırılmağa başladı, bu həmin həbin adı ilə bağlı müəyyən “incəliklə” deyil, həm də qadın azadlığında bu “həb”in populyarlığı və əhəmiyyəti ilə bağlı idi. Qoldin “həb”in iqtisadi təsirini sübut edən və kifayət qədər dəqiq ölçən ilk şəxs olmuşdur; tədqiqatçının ən çox istinad edilən bəzi əsərləri məhz ona həsr edilmişdir. 2000-ci illərin əvvəllərində Qoldin əri, eyni zamanda Harvard iqtisadçısı Lourens Katsla birgə “Həbin gücü: oral kontraseptivlər və qadınların karyera və evlilik qərarları” adlı bir məqalə yazmışdı. Bu məqalədə müəlliflər göstərdilər ki, qadınların karyera inkişafına artan sərmayələri əsasən 1960-cı illərin əvvəllərində qadınlar üçün oral kontraseptiv olan noretinorelin bazara çıxarılması ilə başlamışdı. 1999-cu ildə The Economist jurnalı doğuşa nəzarət həbini “XX əsri təyin edən ixtira” adlandırmışdı. Goldin və Kats (həm də ekonometrik olaraq) göstərdilər ki, amerikalı qadınlar arasında bu cür dərmanların sürətlə qəbulu “qadınlara hamiləlik haqqında daha çox əminlik təmin edərək, onların uzunmüddətli karyera inkişafına investisiya etmək xərclərini birbaşa aşağı salmışdı”.

İlk baxışdan hər şey göz qabağındadır: oral kontrasepsiya sayəsində qadınlar hamiləliyi etibarlı şəkildə planlaşdıra və karyera qura bildilər. Lakin iqtisadçılar üçün tək bir tədbirin nəticələrini qiymətləndirmək və ya hətta bu faktorun təsiri ilə onun nəticələri kimi görünənlər arasında ümumiyyətlə səbəb-nəticə əlaqəsinin olub-olmadığını müəyyən etmək çox vaxt olduqca çətindir. Oral kontraseptivlər və qadınların əmək bazarına daxil olması halında, bir çox digər amillərin töhfəsini təcrid etmək lazım idi - bəlkə bu təkcə “həb”lə bağlı deyildi. Qadınlar öz hüquqları uğrunda mübarizə apardıqca, sosial və qanunvericilik normaları getdikcə dəyişdi, ümumən tibb inkişaf etdi və daha əlçatan oldu, abortla bağlı qaydalar yumşaldıldı, qadınlar təhsil sisteminə getdikcə daha çox çıxış əldə etdilər və nəhayət, texnoloji tərəqqi, imkanlar sayəsində getdikcə ağır fiziki əməyin tələb olunmadığı daha çox iş yerləri meydana çıxdı.

Daha sonra, 2006-cı ildə yazdığı bir məqalədə Qoldin doğuşa nəzarət həblərinin yaranmasını “sakit inqilab”ın bir hissəsi kimi təsvir etdi: 1970-ci illərin əvvəllərindən etibarən gənc subay amerikalı qadınlar bu kontraseptivlərə çıxış əldə etdilər, ilk nikahların vaxtını gecikdirdilər və qızlara təhsil və karyera perspektivlərini asanlıqla planlaşdırmağa – “evlənmədən və ailə qurmazdan əvvəl şəxsiyyətinizi formalaşdırmağa” başlamağa daha çox imkan verdilər. Buna, qadınlar üçün “iqtisadi müstəqillik” dəyərini artıran boşanmanın asanlığı da, kömək etdi.

Müəyyən bir hadisə ilə konkret faktor arasında səbəb-nəticə əlaqələri qurmaq və hansısa ölçü və ya elmi kəşfin təsirini qiymətləndirməyin bir yolu məlumatlarda “təbii eksperiment” axtarmaqdır. Bu, tibbi dərman sınaqlarında olduğu kimi, obyektiv səbəblərdən iki test qrupunun - təsirə məruz qalmış bir qrup və heç bir təsirə məruz qalmadığı bir nəzarət qrupunun (tibbi sınaqlarda, üzvləri plasebo alır) olduğu bir situasiyadır. Üstəlik, hər iki qrupun tamamilə təsadüfi şəkildə formalaşması və tərkibində oxşar olması vacibdir.

Təbii eksperimenti “keçirmək” demək olar ki, qeyri-mümkündür, lakin onu müxtəlif məlumatların araşdırılması ilə retrospektiv olaraq aşkar etmək olar. Burada Qoldin yenidən detektiv araşdırmalara olan həvəsindən istifadə edir - cavabları arxivdə tapdı. 1960-cı illərin sonunda “həb”in bütün yetkin qadınlara satılmasına icazə verildi (əvvəlcə onu yalnız evli qadınlar ala bilirdi), lakin 1970-ci illərin əvvəllərində bəzi ştatlarda yaş həddini 21-dən 18-ə endirməyə başladılar. Bunun uşaq dünyaya gətirməklə heç bir əlaqəsi yox idi: Vyetnamda müharibə gedirdi  və Amerika ordusuna daha çox çağırışçı lazım idi. Yetkinlik yaşının hər yerdə və eyni zamanda azalmaması səbəbindən təbii bir təcrübə yarandı. Tədqiqatçılar gəncliyində oral kontrasepsiyaya çıxışı olan və məhdudiyyətlərlə üzləşmiş qadınların karyera yollarını müqayisə edə bildilər və beləliklə, qadınlar üçün eyni şərtlər daxilində “həb”in iqtisadi təsirini ölçərək, onu digər amillərin təsirindən azad etdilər.

Nəticələr heyrətləndirici idi: oral kontrasepsiyaya çıxış 1970-1990-cı illərdə əvvəllər ancaq “kişi”lər üçün hesab edilən və daha uzun təlim-təhsil tələb edən sahələrdə tələbə qızların sayının artmasına səbəb olan əsas amil idi. ABŞ-da bunlar, ilk növbədə hüquqşünas və həkim, o cümlədən baytarlıq ixtisasları ilə bağlı idi. Hamiləliklərini “idarə etmək" fürsətini nəzərə alaraq, gənc qadınlar evliliyi təxirə saldılar və karyeralarına səy və vaxt sərf etməyə başladılar. Üstəlik, qadınların əmək bazarındakı rolu nöqteyi-nəzərindən, oral kontrasepsiya effektinin abortun leqallaşdırılmasının təsirindən qat-qat güclü olduğu ortaya çıxdı.

4.Maaş araşdırması: Claudia Goldin qadınların niyə kişilərdən daha az qazandığına dair əsas mifləri necə dağıtdı

Təhsilə çıxışın yaxşılaşdırılması təkcə işçi qüvvəsində iştirakın daha da artmasına səbəb olmadı, həm də amerikalı qadınların obyektiv bilik və bacarıqları yaxınlaşmağa başladığı üçün kişilərlə əmək haqqı fərqini daha tez aradan qaldırmağa kömək etdi. Hələ 1960-cı illərdə ABŞ-da qadınların qazancı kişilərin qazancının orta hesabla 55%-ni təşkil edirdi və bu nisbət 19-cu əsrin sonlarından bəri demək olar ki, dəyişməz qalmışdır. Lakin 1980-ci illərin sonunda o, 70%-i keçdi və sonra dəyişikliklər yenidən yavaşladı. 2000-ci illərin əvvəllərində qadınların və kişilərin əmək haqqı nisbəti hələ də 75% civarında idisə, bu gün ABŞ-da təxminən 80%, İƏİT ölkələrində isə 87% təşkil edir. Bəs niyə son illərdə maaş fərqi bu qədər ləng azaır? Bu, Claudia Goldinin ən son və maraqlı “araşdırmalarından” biridir.

İqtisadi ədəbiyyatda (ictimai müzakirələrdən başqa) kişilər və qadınlar arasında maaş fərqi çox vaxt ayrı-seçkilik tətbiqləri ilə izah olunur: məsələn, bir araşdırmaya görə, kişilər eyni cinsdən olan işçiləri “kişi peşələrində”irəli çəkməyə meyllidirlər, çünki onlar onlarla daha çox sosiallaşırlar. Digər populyar versiyada deyilir ki, qadınlar təbiətcə daha az rəqabətədavamlıdırlar və qarşıdurmalara daha az meyllidirlər və buna görə də, yüksək vəzifələrə və maaşlara nail ola bilmirlər. Başqa bir ümumi izahat budur ki, “özü seçmə” günahkardır – qadınlar könüllü olaraq (ayrı-seçkiliyə görə yox) daha az maaşlı peşələri seçirlər, çünki onlar daha az bacarıq tələb edir və ailənin qayğısına qalmaq daha asan olur.

Goldin bu arqumentləri müasir məlumatlarla sınaqdan keçirdi - indi tədqiqatçılar əmək bazarında qadınlar haqqında çoxlu məlumat əldə edə bilirlər, bu, artıq tozlu arxivlərdə detektiv işi deyil. Alim sübut etdi ki, qadınların qeyri-rəqabətli olması ilə bağlı arqument çox vaxt işə yaramır: Amerika universitetlərinin MBA proqramlarının məzunları kişi sinif yoldaşları ilə eyni vəzifə və maaş alırdılar. Sonra onlar karyera yüksəlişində də eyni dərəcədə uğurlu oldular - ilk bir neçə ildə gəlir fərqi minimal idi və ya yox idi. Lakin karyerasının beşinci ilində bu fərq bir qədər artdı və onuncu ilində fərq artıq iki dəfə idi. 10-cu ilə qədər qadınlar kişilərə nisbətən işdən yayınmaları daha çox günlə hesablansa da, onların gəlir itkisi işlədikləri saatlardakı fərqdən yüksək idi.

Təbii ki, qadınların işdən yayınmasının səbəbi uşaqlar idi, ona görə də ailə 21-ci əsrdə qadın əmək bazarında ən mühüm amil olaraq qalır. Lakin Qoldin “analıq cəriməsi” adlandırdığı anlayışa yeni yanaşma təklif etdi. O, ABŞ-da ən yüksək maaş alan peşələrdə maaş fərqi ilə işlərin necə getdiyini yoxlamaq qərarına gəldi. Alim ildə 60 min dollardan çox gəlirlə yüzdən çox ixtisas seçib. Məlum oldu ki, əmək haqlarında fərqlər ən çox müəyyən işçinin iş vaxtı və işdən artıq vaxtda həmkarları və müştərilərlə aktiv ünsiyyətini tələb edən peşələrdə olub. Ən sadə nümunə - iri şirkətlərdəki hüquqşünaslardır, belə ki, müştəri ona məsləhət verən konkret hüquqşünasdan istənilən vaxt əlaqə saxlamağı, görüşlərə gəlməsini və ezamiyyətlərə getməsini tələb edə bilər.

Daha sağlam iş-şəxsi həyat tarazlığını qorumaq istəyənlər üçün belə şəraitdə karyera yüksəlişinə və daha yüksək gəlirlərə ümid etmələri mümkün deyil. Ancaq bir çox qadınlar üçün bu, hələ də məcburi seçimdir, çünki uşağa qayğının çox hissəsinə onlar məsuliyyət daşıyır. Belə hallarda, işdən kənarda qalmalarına görə onların “cəzası” gender ayrı-seçkiliyinin nəticəsi yox, daha çox iş vaxtının daha artıq mükafatlandırıldığı və çevik qrafikin təşviq olunmadığı ixtisaslarının xüsusiyyətləridir. Ən yüksək maaş alan 100 iş arasında kişilər və qadınlar arasında əmək haqqı fərqi, işçilərin ən uyğun gün və saatlarda işləmək üçün çevik iş rejimi tətbiq edilən peşələrdə ən az idi. Məsələn, Qoldinin zarafatla dediyi kimi, tədqiqatçı alimlərdir məhz belələrindəndir: müdirinizdən fərqli olaraq, laboratoriyadakı sınaq boruları, tədqiqat vaxtında başa çatdığı müddətcə onlara sizin nə vaxt gəlməyinizin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. İT ixtisaslarında maaşlarda daha kiçik fərqlər var, burada da çevik cədvələ daha adi münasibət bəsləyirlər.

Qoldin bu əsəri ilə əmək haqqı fərqinin əsas səbəbi kimi qadınların daha az gəlirli peşələri “özləri seçməsi” ilə bağlı məşhur arqumenti təkzib edir. O, sübut edir ki, müasir dünyada bu fərqlərə əsas töhfə onlar arasında deyil, eyni ixtisaslar daxilində əmək haqqı fərqi verir. Goldin hesab edir ki, bunu aradan qaldırmaq və müasir qadınların analıq və ailə səbəblərindən başqa istirahət vaxtı ilə əlaqədar gəlir itirməməsinə kömək etmək üçün şirkətləri daha çevik iş saatlarına keçməyə təşviq etmək lazımdır. Bu, analıq məzuniyyəti zamanı daha yüksək müavinət ödəməkdən daha təsirli olacaq (uzunmüddətli əmək haqqı itkilərini hələlik kompensasiya etməyəcək) və ya kişiləri uşaqlara baxmağa daha çox cəlb etmək və bunu sosial norma hesab etmək üçün “yenidən tərbiyə etmək” lazım olacaqdır. (Qoldinin fikrincə, istənilən halda bu edilməlidir, lakin belə dəyişikliyə hələ çox uzun müddət tələb olunacaqdır).

Klaudiya Qoldin 2006-cı ildə yazdığı “Qadınların məşğulluğunu, təhsilini və ailə münasibətlərini dəyişdirən sakit inqilab” kitabında 19-cu əsrin sonlarından etibarən ABŞ iqtisadiyyatında qadınların rolunda baş verən transformasiyanın dörd mərhələsini təsvir etmişdir.

Goldin ilk üç mərhələni “təkamüllü” hesab edərək, onları aşağıdakı kimi təyin edir:

• 1920-ci illərə qədər - “işçi qadınların müstəqilliyi”;

• 1930-1950-ci illər - “ərli qadınların işçi qüvvəsində iştirakına məhdudiyyətlərin yumşaldılması”;

• 1950-1970-ci illər - “inqilabın kökləri”.

Qoldin yazırdı ki, “təkamül fazaları” zamanı qadınların məşğulluğunda mühüm irəliləyişlər əldə olunsa da, bu dövrlərdə qadınlar öz iş fəaliyyətlərinə ailədə kişi maaşı olmadığı üçün daha çox müvəqqəti iş və belə bir vəziyyətdə ailəni dolandırmaq və uşaqlara qulluq etmək vasitəsi kimi baxırdılar. Eyni zamanda, qadınlar hələ də məşğulluq formatını seçməkdə məhdudiyyətlərlə üzləşməkdə davam edirdilər.

Daha sonra, 1970-ci illərin sonundan etibarən qadınlar getdikcə daha çox əmək həyatları ilə bağlı qərarlar qəbul edən “sakit inqilaba” başladılar və peşəkar karyeralar qadın şəxsiyyətinin mühüm tərkib hissəsinə çevrildi.

Goldin aydınlaşdırdı ki, bu həlledici mərhələyə keçid, ilk növbədə kontraseptivlərə daha çox əlçatanlıq, ikincisi isə boşanma nisbətinin artması ilə bağlı olmuşdur.

Lakin “sakit inqilab” özü də gender maaş fərqini aradan qaldıra bilmədi – orta hesabla, bütün dünyada qadınlar eyni iş üçün kişilərdən 20% az maaş alırlar. Gender fərqi müxtəlif miqyaslarda olsa da, hər bir ölkədə müşahidə olunur: məsələn, İqtisadi və Sosial İnkişaf Təşkilatı (OECD) ölkələrində gender fərqi Belçikada 1,2%-dən Cənubi Koreyada 31,2%-ə qədər dəyişir və orta hesabla 12%-ə yaxındır.

5.Gender bərabərsizliyinin miqyası

Dünya İqtisadi Forumunun Qlobal Gender Fərqi İndeksinə əsasən, 2023-cü ildə heç bir ölkə hələ də tam gender paritetinə (müəyyən sahələrdə kişi və qadınların bərabər sayda) nail ola bilməyib. Buna ən yaxın ölkələr İslandiya (14 ildir ki, reytinqin lideridir), Norveç, Finlandiya, Yeni Zelandiya, İsveç, Almaniya, Nikaraqua, Namibiya və Litvadır. Bu ölkələr 80%-dən çox fərqi artıq aradan qaldırıblar.

İndeksin tərtibçiləri hesab edirlər ki, hazırkı tərəqqi tempində əmək bazarında bərabərliyə nail olmaq üçün dünyaya hələ 131 il lazım olacaq.

 6. “Analığa görə cərimə”

Klaudiya Qoldin kişi və qadınlar arasında maaş bərabərsizliyinin əsas səbəblərindən biri kimi qadınların analığa vaxt sərf etmək məcburiyyətində qalmasında görür. “Həqiqətən də, gender maaş fərqinin səbəbləri ilə bağlı empirik işlərin böyük hissəsi müşahidə edilən fərqlərin analıqla əlaqəli olduğunu göstərir. Qoldinin öz işi də göstərdiyi kimi, bu, mütləq əmək bazarında birbaşa diskriminasiya ilə bağlı deyil. Gəlir bərabərsizliyinin ən azı beş izahı var və onlardan yalnız biri “ayrı-seçkilik”dir.

İş ondadır ki, qadınlar analığa görə cərimə kimi bir cəza ödəyirlər. Bu, insan kapitalının səviyyəsinin azalması ilə bağlıdır (analıq məzuniyyətinə gedərkən uşaqlı qadınlar təkcə iş təcrübəsi toplamaqda deyil, həm də bacarıq və rəqabət üstünlüklərini inkişaf etdirməkdən "qalırlar"). Bundan əlavə, analar çevik iş qrafiklərini və ya uzaqdan işləməyi seçməyə meyllidirlər və belə xüsusiyyətlərə malik işlər ancaq orta “standart” məşğulluq şəraitindən daha aşağı keyfiyyətli ola bilər.

Üçüncü səbəb - analar və uşaqsız qadınlar arasında məhsuldarlıq fərqləridir. Həmçinin uşaqlı və uşaqsız qadınlar müxtəlif sosial-demoqrafik, psixoloji, davranış xüsusiyyətlərinə (məsələn, təhsil səviyyəsi, yaşayış yeri, dindarlıq və dəyərli inanclara) malik ola bilərlər. Eyni zamanda, əmək bazarında işəgötürənlər tərəfindən çox vaxt daha az məhsuldar olacağı gözlənilən analara qarşı ayrı-seçkilik problemi mövcuddur. Ayrı-seçkilik həm işə qəbul zamanı - azyaşlı uşaqları olan qadınları daimi müqavilələr və yüksək keyfiyyətli işlərə qəbul etmək istəməmələri ilə, həm də yüksəlişdə - karyera yüksəlişi imkanlarını məhdudlaşdırmaqla və ya ailə məsuliyyəti olmayan işçilər üçün daha əlverişli şərait yaratmaqla, məsələn, müntəzəm əlavə iş,  iş vaxtından sonra əlavə iş və ezamiyyətlər şərait yaratmaqda özünü göstərə bilər.

“Ölkələr kəsimində minimum fərq - uşaqların tərbiyəsində valideyn rollarının bölüşdürülməsində daha böyük bərabərliyə nail olunması mümkün olan ölkələrdə yaranır. İlk növbədə bunlar - Skandinaviya ölkələridir”.

Azərbaycanda qadınlar daha çox dövlət sektorunda çalışırlar və orada maaşlar özəl sektordan aşağıdır. Kişilərin və qadınların maaşlarında “üfüqi seqreqasiya”nın səbəbi də budur. “Şaquli seqreqasiya” rəhbər vəzifələrdə qadınların az olması, eləcə də müəssisələrdə şəffaf əmək haqqı siyasətinin olmaması ilə bağlıdır. Beləliklə, ayrı-seçkilikdən qorunmaq üçün effektiv mexanizmlər olmadıqda, əmək haqqı ilə bağlı ayrı-seçkilik praktikası mövcud plur.

Qoldinin 2014-cü ildə yazdığı “Genderdən asılı olmayan = Son Həll” adlı məqaləsində ABŞ-da və digər inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda iş yerlərində gender bərabərliyinə nail olubması üçün son problemlərdən biri kimi gender fərqinin aradan qaldırılmasını vurğulayır. Qoldin “sakit inqilabın” nə üçün gender maaş fərqini aradan qaldıra bilmədiyini izah edir. Problem seksizmdə yox. qadın və kişilərin işində müxtəlif dərəcələrdə “zaman çevikliyi”dir. Uşaq doğmaq və ailə məsuliyyəti qadınların elastikliyini azaldır, işəgötürənlər isə işdə daha uzun müddət qala bilən və müəyyən saatlarda işi yerinə yetirə bilən işçiləri qeyri-mütənasib şəkildə mükafatlandırırlar. Goldin, bütün işçilər üçün çevikliyi təmin etmək üçün məşğulluğun yenidən qurulması halında, fərqin minimuma endiriləcəyini güman edirdi.

Qoldinin tədqiqatı müxtəlif ölkələrdə dövlət səviyyəsində pisləşən demoqrafik tendensiyaları nəzərə alaraq, gender bərabərliyini təmin etmək, habelə ailə maraqları və karyera maraqları arasında tarazlığı təmin etmək üçün siyasət formalaşdırmağa imkan verəcəkdir.

Qadınların iqtisadi fəaliyyətə fəal cəlb edilməsi milli iqtisadiyyatların artım tempini artırır ki, bu da əksər müasir iqtisadi tədqiqatlarla təsdiqlənir.

2021-ci ildə Goldin, iqtisadçı həmkarı Teyler Koen tərəfindən sosial şəbəkədə cinsi qısnama riskinin qadınların daha az maaşlı işləri qəbul etmələrinin səbəblərindən biri olub-olmaması ilə bağlı sualına belə cavab vermişdi: “Mən bu amili heç bir şəkildə azaltmaq istəmirəm. Ancaq məncə, gender maaş fərqi əsas bununla müəyyən edilmir”. “Redaksiyaların baş məqalələrində bu qədər təzyiq hallarına rast gəlməyimiz onu göstərir ki, bu problem mövcuddur və istənilən halda onun kökü kəsilməlidir. Düşünürəm ki, bu problemin qadınların və kişilərin seçimlərinə təsir etmə dərəcəsi çox da böyük deyil.

Goldin iddia edir ki, söhbət seksist qərəz və qadınlara qarşı ayrı-seçkilikdən getmir, “gender fərqi” obyektiv bir şeydir və iqtisadi nöqteyi-nəzərdən əmək haqqı fərqi ən çox qadınların eyni obyektiv səbəblərə görə (ailə qayğısı ilə bağlı) daha az saat və ya daha çevik saatlarda işləməyə məcbur edildiyi “iş çevikliyi”nin daha yüksək xərcə başa gəldiyini əks etdirir.

Tarixən belə olub ki, gender gəlir fərqinin əksəriyyəti təhsil və peşə seçimindəki fərqlərlə izah edilə bilər. Bununla belə, Claudia Goldin bu gəlir fərqinin əsas hissəsinin indi eyni peşədə olan kişilər və qadınlar arasında baş verdiyini və bunun əsasən ilk uşağın doğulması ilə başladığını göstərir.

Claudia Goldin izah edir ki, gender maaş fərqinin aradan qaldırılması qadınların kişilərlə bərabər maaş alması ilə bağlı rəsmi tələblərdən deyil, həm qadınlar, həm də kişilər, ümumiyyətlə bütün işçilər üçün iş saatlarının çevikliyi ilə bağlı daha az xərclə daha çevik şərait təmin etməkdən, iş yerinin sistemli şəkildə yenidən qurulmasından asılı olacaqdır.

İş saatları baxımından bütün işçilər rahat iş şəraiti almalıdırlar - o zaman şirkətlərin məhz qadınlara qarşı xüsusi ayrı-seçkilik etməsinin heç bir iqtisadi mənası olmayacaq.

7. İqtisadçıya tarix niyə lazımdır?

Bununla belə, Klaudiya Qoldinin iqtisadi proseslərin başa düşülməsinə verdiyi töhfə təkcə müasir gender problemləri ilə bağlı araşdırmalarla məhdudlaşmır. Onun iqtisadiyyat tarixinə dair əsərləri də geniş şəkildə təkcə mütəxəssislərə deyil, həm də ictimaiyyətə məlumdur.

Qoldin və onun həmmüəllifi Edvard L. Qlezerin (Harvard Universiteti) 2006-cı ildə yazdığı “Korrupsiya və islahatlar: Amerika iqtisadi tarixindən dərslər” kitabında 1870-ci ildən 1920-ci ilə qədər ABŞ hökumətində korrupsiyanın əhəmiyyətli dərəcədə azalmasının səbəblərini təhlil etmişlər. Goldin bu prosesin arxasında duran əsas hərəkətverici qüvvə kimi canlı, müstəqil, azad mətbuatı hesab edir. Qoldin öz araşdırmalarında 20-ci əsrin başlanğıcında ABŞ-da daha neytral və siyasi cəhətdən qərəzsiz azad mətbuatın necə meydana gəldiyini - “Dördüncü qüvvənin ictimaiyyətin həqiqətdə baş verənlər barədə məlumatlandırılmasında, hadisələr haqqında məlumatların verilməsində və araşdırma jurnalistikasının ən yüksək səviyyəsinin saxlanmasında son dərəcə mühüm rol oynamasını” izah edir.

Qoldinin digər mühüm araşdırması Harvard Universitetində əmək iqtisadçısı olan əri Lourens Katsla birlikdə yazdığı təhsil və texnologiya: ötməklə qaçış (2008) əsəridir. Kats və Goldin 1980-ci ildən əvvəl və sonra gəlir bərabərsizliyini müqayisə edərək, 1980-ci ildən sonrakı dövrdə texnoloji tərəqqinin ixtisaslı işçi qüvvəsinə üstünlük verməsi səbəbindən, bərabərsizliyin daha çox artdığı nəzəriyyəsini sınaqdan keçirdilər.

Bununla belə, iqtisadçılar ona diqqət yetirdilər ki, bacarıqlara əsaslanan texnoloji tərəqqi yeni bir hadisə deyil və çox uzun müddətdir davam edir, bu da onlara yüksək və aşağı ixtisaslı işçilər arasında əmək haqqı fərqinin arxasında uzunmüddətli amilləri müəyyən etməyə imkan verdi.

Qoldin və Katsın izah etdikləri kimi, təhsil səviyyəsinə görə işçilər arasında əmək gəlirlərində fərq 1915-ci ildə də böyük idi, sonra 1950-ci illərə qədər bir qədər azaldı, sonra isə 1980-ci illərdə yenidən artdı. Qoldin və Kats bir əsr ərzində Amerika əmək haqqının tarixini öyrənərək müəyyən etdilər ki, daha təhsilli işçilər üçün əmək haqqı fərqinin ölçüsündə dalğalanmalar əsasən kollec təhsilli işçilərə tələb və təklifdəki dəyişikliklərlə bağlıdır.

 “Bu artma və azalmalar təhsil və texnologiya arasındakı yarışı əks etdirir, çünki təhsil sistemi yeni texnologiyaların dəyişən bacarıq tələbləri ilə ayaqlaşmaq üçün mübarizə aparır” deyə Klaudiya Qoldin izah edir.

8. Qoldinin əsas işlərinə baxiş

Qoldin karyerasına ABŞ-ın cənubunun iqtisadi tarixini araşdırmaqla başlayıb. Onun ilk kitabı “Amerikanın cənubunda şəhər köləliyi” mövzusunda Çikaqo Universitetində yazdığı doktorluq dissertasiyası idi. Mərhum Frank Levislə birlikdə o, geniş istinad edilən “Amerika vətəndaş müharibəsinin iqtisadi xərcləri” (1978) məqaləsini yazdı. Daha sonra o, Kenneth Sokoloffla ABŞ-da erkən sənayeləşmə və işləyən qadınların, uşaq əməyinin, immiqrant ailələrin və işçi sinfinin rolu mövzusunda işləmişdir. Həmin anda o, iqtisadi tarixdə işləyən qadınların böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qaldığını başa düşmüşdü və qadın işçi qüvvəsinin necə inkişaf etdiyini və onun iqtisadi artımdakı rolunu araşdırmaq qərarına gəlmişdi. Onun bu tədqiqatdan əldə etdiyi əsas məqalələr arasında “Xərclərin monitorinqi və cinslərə görə peşə seqreqasiyası” (1987), “Ərli qadınların bütün həyat tsikli müddətində əməklə iştirakı” (1989) və “Qadınların məşğulluğunun artımında İkinci Dünya Müharibəsinin rolu” (1991) daxildir. 1991). Onun “Gender fərqini anlamaq: Amerika qadınlarının iqtisadi tarixi” (1990) adlı kitabı ABŞ-da XVIII əsrdən iyirminci əsrin sonlarına qədər qadın məşğulluğunun artımını, onun iqtisadi artımdakı rolunu və qazancda və məşğulluqda gender fərqlərinin nə üçün mövcud olduğunu və mövcud olmaqda davam etdiyini araşdırır.

Qoldin qadın işçi qüvvəsinin iqtisadi tarixi haqqında kitabını yazdıqdan sonra ABŞ-da təhsil tarixini araşdırmağa başladı. O, ABŞ-da orta məktəb şagirdləri hərəkatı və ali təhsilin formalaşması ilə bağlı silsilə məqalələr yazdı və yekunda “İnsan kapitalının və Amerika Liderliyi əsri: keçmişin fəzilətləri” (2001) adlı sənədlə İqtisadi Tarix Assosiasiyasının prezidentinə müraciət etdi.

Daha sonra o, Amerikadakı iqtisadi bərabərsizliyin tarixini və onun təhsil nailiyyətləri ilə əlaqəsini anlamaq üçün Lourens Katsla işlədi. Onların araşdırmaları mövzu ilə bağlı çoxsaylı məqalələrə səbəb oldu və “Təhsil və Texnologiya Arasında Yarış” (2008) kitabının nəşri ilə yekunlaşdı. Cütlük həmçinin 2016-cı ildə “Əmək bazarında kollec dərəcələrinin dəyəri: eksperimental araşdırma” adlı məqaləsində əmək bazarında ali təhsilin dəyərini müəyyən etmək üçün birlikdə çalışıblar.

Goldin müxtəlif aktual mövzular üzərində işləməyə davam etdi, bir çoxu onun birgə redaktə etdiyi çoxcildliklərin bir hissəsi oldu. Bunlara korrupsiyanın azaldılmasında mətbuatın rolu, körpə ölümünün azaldılmasında təmiz su və səmərəli kanalizasiya sistemlərinin təmin edilməsinin faydaları (Uşaq ölümlərində su ayrıcları: effektiv su və kanalizasiya infrastrukturunun rolu, 1880-1920), immiqrasiya məhdudiyyətlərinin mənşəyi və ya ABŞ-da işsizlik sığortası sisteminin yaradılması daxildir.

Bu illər ərzində o, gender problemlərinə dair bir sıra mühüm əsərlər də nəşr etdirmişdir. Onun Rousla birgə yazdığı “Tərəfsizliyin təşkili “kortəbii qulaqasmaların” qadın-musiqiçilərə təsiri” ən çox istinad edilən əsərlər arasındadır. “Həbin gücü: ağız kontraseptivləri və qadın karyera və ərlilik qərarları” (Katsla  birgə, 2002) və “U-Formalı qadın işçi qüvvəsi funksiyası iqtisadi inkişaf və iqtisadi tarixdə” (1995) onun yenilikçi işlərindəndir. Daha sonra o, kollec qadınlarının karyera və ailə arzusuna və davamlı gender gəlir fərqinin səbəblərinə diqqət yetirdi. Onun Amerika İqtisadi Assosiasiyasına prezidentinə “Böyük gender konvergensiyası” adlı müraciəti, əmək bazarında kişi və qadınlar arasında bərabərliyi təmin etmək üçün nələrin olması lazım olduğunu göstərir. Onun “Karyera və ailə: qadınların bərabərliyə yüzillik səyahəti” kitabı pandemiyanın qadın karyerasına və ər-arvad bərabərliyinə təsiri haqqında tam hekayəni təqdim edir.

9. Dünən, bu gün və sabah

Arxivləri araşdırmaq və tarixi məlumatları toplamaq və düzəltməklə Goldin yeni və tez-tez təəccüblü faktlar təqdim edir. Bu, həm də bizə əmək bazarında qadınların imkanlarına təsir edən amilləri daha dərindən başa düşməyə imkan verir. Onun təhlil və izahlı modellərinin əsasında qadınların seçimlərinin çox vaxt məhdud nikahların, ev və ailənin bütün ağırlığının qadınların üzərinə düşməsi dayanır.

Qoldinin tədqiqatları göstərir ki, sosial inkişafın müxtəlif dövrlərində əmək bazarında qadınlarla kişilər arasında fərqlər müxtəlif amillərlə müəyyən edilir. Bu fərqlərə təsir etmək istəyən siyasətçilər əvvəlcə onların niyə mövcud olduğunu başa düşməlidirlər. İnstitusional maneələri aradan qaldıran təhsilə və ya qanunvericiliyə investisiyalar, xüsusən də qadınların karyera gözləntiləri və təhsil səviyyəsi kişilərdən geri qaldığı hallarda, müəyyən vaxtlarda əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Bununla belə, qadınların artıq yüksək məşğulluq səviyyəsinə malik olduğu və bəlkə də kişilərdən daha yüksək təhsilə malik olduğu cəmiyyətlərdə eyni investisiyaların məhdud təsiri də ola bilər. Məsələn, bilirik ki, qadınların kişilərlə eyni şərtlərlə təhsil alması kifayət deyil; kişilər və qadınlar arasında gəlir fərqi hələ də davam edir. Uşaq sahibi olduqdan sonra əmək bazarına qayıtmağı planlaşdırmaq və maliyyələşdirmək və ya daha çevik işləmək bacarığı daha böyük fərq yarada bilər.

Qoldinin araşdırması bizə dəyişikliyin vaxt tələb etdiyini də öyrətdi, çünki qadının bütün karyerasına təsir edən seçimlər sonradan yalan ola biləcək gözləntilərə də əsaslana bilər. Bütün bunları Klaudiya biz indi Qoldinin araşdırmaları sayəsində bilirik. Biz həmçinin bilirik ki, onun ideyaları Birləşmiş Ştatların hüdudlarından çox-çox kənara çıxır və oxşar nümunələr bir çox başqa ölkələrdə də müşahidə olunur. Onun araşdırması bizə dünənin, bu günün və sabahın əmək bazarlarını daha yaxşı anlamağa imkan verir.

Nobel mükafatına layiq görülməzdən bir həftə əvvəl 77 yaşlı Qoldin “Qadınlar niyə qalib gəldi” adlı lakonik başlıqlı yeni esse nəşr etdirmişdi. Qoldin yenidən ABŞ-da qadınların öz hüquqları uğrunda mübarizə tarixinə nəzər salmış və çox məyus nəticələrə gəlmişdi. O, qadınların vəziyyətində 1905-2023-cü illər arasında baş vermiş 155 kritik müsbət dəyişikliyi qeyd edir – məlum olur ki, onnların 45%-i təkcə bir onillikdə, 1963-cü ildən 1973-cü ilə qədər baş vermişdir. Bu qismən uğurlu təsadüflərin nəticəsi idi, lakin irəliləyişin əsas səbəbi yenə də qadınların öz hüquqları uğrunda görünməmiş fəal mübarizəsi idi ki, bu da siyasətçiləri qanunları yaxşılığa doğru dəyişməyə məcbur edirdi. Paradoksal olaraq, qadınların özləri bu uğurlardan gələcəkdə əziyyət çəkdilər, Qoldin hesab edir ki, onların rolu nə qədər qabarıq görünsə, təkcə kişilər deyil, həm də qadınların özləri tərəfindən dəyişikliyə qarşı müqavimətləri bir o qədər güclənir. Uğursuzluq qadınların öz hüquqları uğrunda mübarizədən əl çəkməyə başladığı zaman da baş verir  və bu, bu gün də davam edir, deyə Qoldin öz fikirlərini yekunlaşdırır.

MÜKAFATLARI

1. 1990, 2008, 2021: “İstehsal münasibətləri və əmək iqtisadiyyatı” sahəsində məşhur kitabına görə Riçard A. Lester Mükafatının üçqat qalibi;
2. 1991: Sosial Elmlər Tarixi Assosiasiyasından Allan Şarlin Memorial Kitab Mükafatı
3. 2005: Amerika İqtisadiyyat Assosiasiyasından Kerolin Şou Bell Mükafatı;
4. 2008: Amerika Nəşriyyatları Assosiasiyasının Peşəkar və Elmi Nəşriyyat Bölməsinin R.R. Hokins Mükafatı;
5. 2009: Əmək İqtisadçıları Cəmiyyətinin Ceykob Mincer Mükafatı;
6. 2009: Omicron Delta Epsilon, Fəxri iqtisadçılar Cəmiyyətinin Con R. Commons mükafatı;
7. 2016: “Təhsildə və əmək bazarında qadınların iqtisadi tarixi üzərində uzun illər işlərinə görə” Əmək İqtisadiyyatı üzrə IZA Mükafatı;
8. 2019: Gender fərqinin təhlilinə verdiyi töhfəyə görə “İqtisadiyyat, maliyyə və idarəetmə” kateqoriyasında BBVA Foundation Sərhədləri Bilik Mükafatı
9. 2020: İqtisadiyyat Elmləri üzrə Clarivate Citation Mükafatı Laueratı
10. 2020: İqtisadiyyat üzrə Ervin Plein Nemmers Mükafatı
11. 2021: Tərəqqi üçün Cəmiyyət Medalı
12. 2022: İqtisadi Təhsil Şurasının Vizyon Mükafatı
13. 2023: Alfred Nobelin xatirəsinə İqtisadiyyat Elmləri üzrə Sveriges Riksbank Mükafatı

SEÇILMIŞ ƏSƏRLƏRİ

1. Goldin, Claudia Dale. Understanding the Gender Gap: An Economic History of American Women. New York: Oxford University Press, 1990, ISBN 978-0-19-505077-6.
2. Goldin, Claudia Dale et al. Strategic Factors in Nineteenth Century American Economic History: A Volume to Honor Robert W. Fogel. Chicago: University of Chicago Press, 1992, ISBN 978-0-226-30112-9.
3. Goldin, Claudia Dale and Gary D. Libecap. Regulated Economy: A Historical Approach to Political Economy. Chicago: University of Chicago Press, 1994, ISBN 978-0-226-30110-5.
4. Bordo, Michael D., Claudia Dale Goldin, and Eugene Nelson White. The Defining Moment: The Great Depression and the American Economy in the Twentieth Century. Chicago: University of Chicago Press, 1998, ISBN 978-0-226-06589-2.
5. Glaeser, Edward L. and Claudia Dale Goldin. Corruption and Reform: Lessons from America's History. Chicago: University of Chicago Press, 2006, ISBN 978-0-226-29957-0.

  

 TANRIVERDİ PAŞA,

Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi