(1927, Çikaqo, ABŞ – 2023, San Dieqo, ABŞ)
Əsərləri: “Portfel seçimi” (1952), “Sərvətin faydaları” (1952), “Xətti məhdudiyyətlərə məruz qalan kvadrat funksiyanın optimallaşdırılması” (1956), “Portfel seçimi: investisiyaların səmərəli diversifikasiyası” (1959), “Uzunmüddətli investisiyalar” (1972), “Uzunmüddətli investisiya: köhnə qayda üçün yeni sübut” (1976), “Portfel və kapital bazarını seçərkən orta dispersiya təhlili” (1990)
Amerikalı iqtisadçı Harri Markovits müasir portfel nəzəriyyəsinin banisi hesab olunur. Markovitsin əsas töhfəsi maliyyə sahəsinin gələcək inkişafı üçün əsas rolunu oynayan qeyri-müəyyənlik şəraitində portfel investisiyalarını seçmək məqsədilə istifadəyə yararlı nəzəriyyəni dəqiq şəkildə formalaşdırmasıdır. O, özünün “portfel nəzəriyyəsi” (investisiya portfelinin effektivliyinin qiymətləndirilməsi) adlanan investisiya portfelinin formalaşdırılması metodundan istifadə etməyi təklif etmişdir. Bu, investisiyanın paylanması riski, gözlənilən investisiya gəlirlərinin diversifikasiyası təsirlərinin araşdırılması üçün yeni bir yanaşma idi.
İqtisadiyyatda qeyri-müəyyənlik sahəsində tədqiqatlar Harridə xüsusi maraq doğururdu. Onun araşdırmaları kompüter və ya riyazi üsulların praktiki problemlərə tətbiq olunmasına, xüsusilə qeyri-müəyyənlik şəraitində iqtisadi qərarlar problemlərinə yönəlmişdir.
Portfel nəzəriyyəsi kapitalın müxtəlif növ investisiyalara bölüşdürülməsinə yönəlib. Burada mərkəzi problem portfelin, yəni əməliyyatların seçimidir. Qiymətləndirmə zamanı həm fərdi əməliyyatların, həm də onların portfellərinin iki mühüm amili nəzərə alınır: əməliyyatların və onların portfelinin gəlirliliyi və riski. Bu halda risk ölçülür. Nəzəriyyədə əsas məqam əməliyyatların gəlirliliyi arasında qarşılıqlı korrelyasiya asılılığıdır ki, məhz bu, ona daxil olan əməliyyatlar riski ilə müqayisədə portfel riskinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirib çıxaran portfelin effektiv diversifikasiyasına imkan verir.
Portfel nəzəriyyəsi investorun gözlənilən mənfəəti artırması və riskləri azaltmasına kömək edir. İnvestor qiymətli kağızlar portfelinin bütün parametrlərini adekvat qiymətləndirməli, sonra bütün əlaqələri nəzərə alaraq parametrlərdən ən yaxşısını (optimal) seçməlidir. Nəzəriyyə göstərir ki, investor üçün ən sərfəli strategiya müxtəlif investisiya portfelinin yaradılmasıdır. Minimal risk üçün investor bir portfeldə bir neçə riskli aktivi toplamalıdır. Hər bir mənfəət növü üçün mümkün risklərin səviyyəsi genişləndirilmiş investisiya portfelinə risk səviyyəsinin təsiri baxımından nəzərə alınmalıdır. Diversifikasiyanın təsiri (investisiya portfelinin genişləndirilməsi) mövcud istiqamətlər arasında investisiyaların paylanması yolu ilə investisiya riskini azaltmaq (mənfəətə zərər vermədən) ehtimalından ibarətdir. Qiymətli kağızlar portfelinin diversifikasiya dərəcəsi nə qədər yüksəkdirsə, risklər də bir o qədər aşağı olur.
Bazar tərəfindən təmin edilən gözlənilən gəlir və investisiya riskini seçmək imkanları olduqca məhduddur. Portfel ən yüksək mənfəətin əldə edilməsi və ya ən minimal risk şəraitində maksimum səmərəli olacaqdır.
P.S. Harri Markovits kiçik mağaza sahibi olan yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Yeganə övlad olan Harri yaxşı şəraitdə yaşamışdır. O, çox insanın aclıqdan öldüyü “Böyük Depressiya”dan xəbərsiz olduğunu və bu çətinliyi hiss etmədiyini qeyd etmişdir. Uşaqlıqda Harri komediya və macəra janrında olan jurnalları, fizika, astronomiya, fəlsəfə mövzusunda yazılmış məqalələri oxumağı, beyzbol və futbol oynamağı, həmçinin məktəb orkestrində skripka çalmağı sevirdi. O, xüsusilə klassik filosoflar Rene Dekart və David Yumun ideyaları, Çarlz Darvinin orijinal əsərləri ilə maraqlanırdı. Uşaqkən iqtisadçı olmağı arzulamasa da, bakalavr təhsilini bitirdikdən sonra gələcək elmi həyatını iqtisadiyyata həsr etmək qərarını vermişdir. Məhz Çikaqo Universitetində, David Yumun biliyin qeyri-müəyyənliyinə diqqət yetirməsindən ilhamlanaraq iqtisadiyyatı davam etdirmək qərarına gəlmişdir. Onun iqtisadi baxışları, həmçinin Çikaqo məktəbinin elm adamlarının təsiri altında formalaşmışdır.
Banisi olduğu portfel nəzəriyyəsi ilə bağlı ilkin ideyalar günlərin bir günü günortadan sonra kitabxanada iqtisadçı Con Burr Uilyamsın investisiya kitabını oxuyarkən onun ağlına gəlmişdir.
1955-ci ildə Harri Çikaqo Universitetində portfel nəzəriyyəsi mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərkən, mövzu o qədər yeni idi ki, Milton Fridmen yarı zarafat, yarı ciddi şəkildə əsərin “iqtisadi nəzəriyyə” mövzusunda olmadığını və buna görə də müəllifin bu ixtisasta üzrə doktorluq dərəcəsi almasının qeyri-mümkünlüyünü iddia etmişdir. Həmin vaxt həyəcandan ovucları tərləməyə başlayan Markovits iclas iştirakçılarının yekun qərarı üçün bir müddət dəhlizdə gözləməli olmuşdur. Buna baxmayaraq, müdafiə uğurlu nəticələnmişdir.
Markovits 1990-cı ildə Merton Miller və Uilyam Şarpla birlikdə maliyyə aktivlərinin qiymətinin formalaşması nəzəriyyəsinə verdiyi töhfəyə görə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Nobel Komitəsi Markovitsin portfel seçimi nəzəriyyəsini “maliyyə iqtisadiyyatı sahəsinə ilk innovativ töhfə” adlandırmışdır.
İnvestisiya portfeli nəzəriyyəsi baxımından qiymətli kağızların diversifikasiyası və riskin qiymətləndirilməsinin məqsədəuyğunluğu tezliklə ABŞ-da tanınmış və investisiyaların diversifikasiya zəruriliyi Konqres tərəfindən qanunvericilikdə təsbit olunmuşdur.
Markovits iqtisadi modellərin inkişafına əhəmiyyətli töhfə vermişdir. O, iqtisadi modellərin kompüter təhlili məqsədi ilə istifadə edilən “Simskript” dilinin müəllifi kimi tanınmışdır. İqtisadçı bir çox elmi cəmiyyət və təşkilatların üzvü olmuşdur. Alim ömrünün sonuna qədər fəal tədqiqatçı və naşir kimi fəaliyyət göstərmşdir.
Harri 3 dəfə ailə həyatı qurmuşdur. Luella Conson və Gloria Hardt ilə ilk iki evliliyi boşanma ilə nəticələnmişdir. 1970-ci ildə Barbara Gey ilə evlənmişdir. Barbara 2021-ci ildə vəfat etmişdir. Onun 13 nəvəsi və 10-dan çox nəticəsi var.
Markovits 22 iyun 2023-cü ildə 95 yaşında vəfat etmişdir. O, sətəlcəm və sepsisdən yaranan ağırlaşmalar səbəbindən Kaliforniyanın San Dieqo şəhərindəki xəstəxanada dünyasını dəyişmişdir.
Hazırladı:
Gülnarə Fətəliyeva, ETN İqtisadiyyat İnstitutunun “İnnovativ iqtisadiyyat və rəqəmsal transformasiya” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, i.f.d.
