AMEA İqtisadiyyat İnstitutunun “Maliyyə, pul-kredit siyasəti” şöbəsinin müdiri Tanrıverdi Paşanın 2009-cu ildə “Elm” qəzetində dərc olunmuş “İqtisadiyyatın modernləşməsində elitanın rolu” adlı məqaləsi diqqətimizi çəkdi. Məqalədə maraqlı məqamlara toxunulduğunu və mövzusunun bu gün də aktual olduğunu nəzərə alaraq onu oxucularımıza təqdim edirik.
İQTİSADİYYATIN MODERNLƏŞMƏSİNDƏ ELİTANIN ROLU
1. Modernləşmə iqtisadi sistemin təkmilləşdirilmə üsulu kimi
İqtisadi və sosial tərəqqi tarixin istənilən dövrü və ya şəraitində bütün ölkələr və xalqlar üçün avtomatik olaraq baş verməli bir hadisə deyildir. Tarix daima inkişafda durğunluq və tənəzzüllə müşayiət olunur. Dünyanın hətta qabaqcıl və dinamik inkişaf etmiş ölkələri də vaxtaşırı olaraq özünün gələcək inkişafını keçmiş iqtisadi, sosial və siyasi mexanizmlər əsasında həyata keçirməyin mümkünsüzlüyü problemi ilə üzləşirlər. Məhz belə şəraitdə modernləşmə zərurəti meydana çıxır.[1]
Modern sözü yunanca (moderne) ən yeni deməkdir və müasir iqtisadi ədəbiyyatda müəyyən obyektin müasir, yeni tələblərə və normalara, mexaniki şərtlərə, keyfiyyət göstəricilərinə uyğun təkmilləşdirilməsi, yaxşılaşdırılması, yeniləşdirilməsi kimi şərh olunur.[2] Son illərdə ölkə və xarici siyasi-iqtisadi ədəbiyyatda modernləşmə probleminə diqqət daha da artmışdır və bu mənbələrdə modernləşmə altında – cəmiyyətin inkişafının iqtisadi, siyasi və digər sosial mexanizmlərinin müasir qərb (burjua) sivilizasiyası baxımından təkmilləşdirilməsi başa düşülür.
Modernləşmə – geniş mənada, müxtəlif təkmilləşdirmələr tətbiq etmək yolu ilə müasir tələblərə uyğun mütərəqqi irəliləyişlərə, dəyişikliklərə nail olmaqdır. Əsasən, makrosəviyyədə baş verən (məsələn, iqtisadiyyatın modernləşdirilməsi, iqtisadiyyatın strukturunun modernləşdirilməsi) hadisə və proseslərin xarakteristikasında tətbiq olunur.[3]
Dünya tarixində qərb sivilizasiyasının, xüsusən onların ən aparıcı, lider ölkələrinin bugünkü vəziyyəti və əldə etdiyi nailiyyətlər – sosial-iqtisadi tərəqqinin də inkişaf istiqamətlərini və oriyentirlərini müəyyən etməkdədir. Təbii ki, inkişaf etmiş ölkələrin özləri üçün də modernləşmə kriterisi kimi bazar iqtisadi sisteminin potensialından maksimal istifadə imkanları çıxış edir.
Buna görə də modernləşmə dedikdə, sənaye inqilabı və industrial inkişaf mərhələsinə keçid üçün iqtisadi zəminlərin hazırlanması və ya yetişməsi başa düşülür. Bu halda, modernləşmə – həmin tarixi dövr üçün ən qabaqcıl sənaye texnologiyalarının, iqtisadi forma və mexanizmlərin mənimsənilməsi, həmçinin onlara uyğun sosial-siyasi və mədəni institutların formalaşması və s. proseslərdə təzahür edir.
Lakin sözün geniş mənasında modernləşməni cəmiyyətin sürətlə özünütəkmilləşdirmə qabiliyyəti kimi də qəbul etmək olar və bu zaman belə təkmilləşmənin qərb sivilizasiyası meyarlarına uyğun olub-olmaması o qədər də əhəmiyyətli deyildir. Məsələnin belə abstrakt qoyuluşu ehtimal müstəvisindən gerçəkliyə də çevrilə bilər, belə ki, qərb-burjua sivilizasiyasının mütərəqqi imkanları yaxın gələcəkdə, hətta indinin özündə də tükənə bilər və bunu 2008-ci ilin aprelindən dünyanın əksər ölkələrini, o cümlədən aparıcı, nəhəng ölkələrini sarsıdan maliyyə böhranı da əyani göstərir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, iqtisadi sistemin yetkinlik səviyyəsinə, iqtisadi və texnoloji potensialına görə xeyli qabaqda olan ölkələrlə bütün kriterilərinə görə geridə qalan ölkələr üçün modernləşmə problemi müxtəlif dərəcədə qarşıya çıxır.
Modernləşmə bir qayda olaraq, ölkədə qeyri-adi, fövqəladə bir şəraitə düşdükdə, öncül ölkələrin inkişaf səviyyəsindən gerilik böyük fərqlə ortaya çıxdıqda, təcili tədbirlər həyata keçirilməsini tələb edən ekstraordinar siyasət kimi ortaya çıxır.
Bəs, bu və ya digər ölkədə tənəzzül və ya durğunluqdan qurtulmaq, inkişafın ətalətli xarakterini aradan qaldırmaq və modernləşmə sıçrayışına nail olmaq üçün nədən başlamaq lazımdır. Əvvəlcədən qeyd etmək lazımdır ki, belə sıçrayış üçün iqtisadi sistemin dəyişilməsi, bir istehsal üsulundan daha mütərəqqi istehsal üsuluna keçid daha əhəmiyyətlidir. Lakin belə keçid, cəmiyyətin iqtisadi və sosial tərəqqisinə kifayət qədər əhəmiyyətli stimullaşdırıcı təsir göstərsə də, nəticə etibarilə daha inkişaf etmiş ölkələrin səviyyəsinə yaxınlaşmağa gətirib çıxarmır. Eyni zamanda, modernləşmə sıçrayışı istehsal üsulu əvəz edilmədən də baş verə bilər.
Modernləşməyə dair dünya təcrübəsi nümunələri istənilən halda, az və ya çox dərəcədə mövcud iqtisadi sistemdə dərin dəyişikliklər edilməsi zərurətini göstərir. Buna görə də bu amili qiymətləndirməmək olmaz. Azərbaycan reallığında həmin amil nəzərə alınsa da, göründüyü kimi bu, hələlik kifayət deyildir.
Bu gün dünya ölkələrinin, xüsusən, MDB timsalında modernləşdirmə xətti üzrə nailiyyətlər göz qabağındadır. Həmin təcrübə bir daha göstərir ki, modernləşdirmə qarşısında duran vəzifələrin həllinə ancaq ölkənin bütün resurslarının səfərbər olunması şərti ilə nail olmaq olar. Bundan ötrü ölkədə aşağıdakı şərtlərin mövcudluğu zəruridir:
1) modernləşmə strategiyasını uzun müddət ərzində şüurlu surətdə özünün başlıca marağına çevirməyə hazır olan, cəmiyyətin fəal hissəsinin birliyi;
2) strateji düşünən və sosial cəhətdən məsuliyyət daşıyan elitanın mövcudluğu.
Bu şərtlərin reallaşması üçün istər geniş əhali kütləsi, istərsə də elita üçün ona müvafiq sosial, siyasi, ideoloji və mədəni səfərbərlik mexanizmləri təşəkkül tapmalıdır.
2. Sovet İttifaqı iqtisadiyyatının modernləşməsində elitanın rolu
Bu gün ictimaiyyatşünaslar üçün ən mübahisəli məsələlərdən biri qanlı bolşevik eksperimentinin – dünyada daha demokratik, azad cəmiyyətin yaradılması və inkişaf etmiş kapitalist ölkələrini ötüb keçmək səylərinin iflasa uğraması, ən sonda dünyanın ən böyük totalitar imperiyasının süquta uğramasının səbəblərini izah etməkdir. Əslində, bolşeviklər inqilabdan dərhal sonra bütövlükdə cəmiyyətin iqtisadi, sosial, mədəni və əxlaqi potensialını məhv etməkdən başlamışdılar: bazar iqtisadiyyatının əsasları, ilk növbədə özəl sahibkarlıq sistemi özəl mülkiyyət ləğv olunmuşdu; onlarla bərabər varlı təbəqə – kapitalistlərdən tutmuş, imkanlı kəndlilərə qədər hamısı kütləvi surətdə repressiyaya məruz qalmışdı; kollektivləşmənin nəticəsi olaraq kəndlilərin əsas kütləsi icbari əməyə məhkum olunmuşdu; cəmiyyətin sosial və mədəni elitası – zadəgan və ziyalıları kütləvi surətdə təqiblərə məruz qalmış, həm də böyük əksəriyyəti fiziki cəhətdən məhv edilmişdi; cəmiyyətin əxlaqi sütunu olan din, ilk növbədə islam dini təzyiq obyektinə çevrilmişdi.
Bölşeviklər rəhbərliyi bütün bu göstərilən yollardan qəddarcasına istifadə edərək, XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Rusiyada olduğu kimi, Azərbaycanda yenicə dirçəlməkdə olan kapitalist-burjua cəmiyyətinin normal və müəyyən qədər uğurla başlamış təbii inkişafını dayandırmış, ölkə əvvəlcədən nəticəsi olmayan, nə vaxtsa iflasa uğrayacaq bir yola qədəm qoymuşdu. 1917-ci ildə Rusiyada, 1920-ci ilin aprelin 28-də Azərbaycanda baş vermiş rus-bolşevik çevrilişi nəticəsində yeni başladığı yolu 70 ildən bir qədər artıq davam etsə də, artıq 80-ci illərin sonlarına yaxın perspektivsizliyini və bütün potensialının tükəndiyini sübut etmiş, sosial-iqtisadi inkişafın bütün parametrlərinə görə dünyanın əksər inkişaf etmiş kapitalist ölkələrindən geri qalması açıq-aşkar görünmüşdü. Bolşevik rejiminin bütün günahları və cinayətlərinin miqyasları xüsusən, son illərdə tam qiymətini almaqdadır, bunu hətta, bu rejimin «uğuru» sayılan birinci və ikinci dünya müharibəsinin həqiqi nəticələrinin obyektiv qiymətləndirilməsi də əyani göstərir.
İkinci dünya müharibəsinə SSRİ qəfildən cəlb olundu, ilk vaxtlarda hərbi əməliyyatlarda ciddi məğlubiyyətlərə uğramaqla strateji təcrübəsindən məhrum oldu. Sovet İttifaqının iqtisadiyyatı inzibati-amirlik əsasında qurulması istər kənddə, istərsə də şəhərdə sahibkarlığın bütün formaları bir sosial təbəqə kimi ləğv olunmuşdu. Kollektivləşmə nəticəsində kəndlilər xeyli məhrumiyyət və itkilərlə üzləşmişdi. Çar Rusiyası dövründən qalan peşəkar zabit korpusu kütləvi surətdə məhv edilmiş və ya sürgün olunmuşdu. Köhnə sosial elitaya – zadəganlara hər cür sosial cəhətdən əhəmiyyətli bir işlə məşğul olmaq qəti surətdə qadağan olunmuşdu. Köhnə-əsil ziyalıların, o cümlədən sovet hakimiyyətinin ilk vaxtlarında hazırlanmış mütəxəssis və ziyalı təbəqəsinin əksəriyyəti də repressiyaya məruz qalmışdı. Dövlət əhali arasında ateist dünyagörüşü, allahsızlıq ideologiyası yaya bilmişdi.
Nəticədə, SSRİ iqtisadiyyatı müharibədən əvvəlki potensialının 40%-ə qədərini itirsə də, hərbi istehsalı, həmçinin hərbi gücünü xeyli artıra bilmiş, hətta iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətindən nəhəng hərbi potensial yarada bilmişdi. Sovet ordusu, demək olar ki, katastrofik məğlubiyyətlərə, hətta müttəfiqlərinin ikinci cəbhə açmaq vədlərini uzun müddət yerinə yetirməməklərinə baxmayaraq, müharibəni son nəticədə udmuşdu. Müharibə dövrünün böyük məhrumiyyətlərinə, onilliklərdir davam etməkdə olan repressiyalara baxmayaraq, sovet xalqı hər şeyə dözmüş, kütləvi iğtişaşlara getməmişdi. Bəzi tədqiqatçılar bu fenomeni məhz «qırmızı sovet kommunist ideologiyası» ilə bağlayırlar. Fikrimizcə, bunu daha çox istənilən müharibənin yaratdığı ekstremal hərbi şərait, əhalinin hər cür əsarəti, o cümlədən faşist işğalını qəbul etməməkləri ilə əlaqələndirmək lazımdır.
Belə paradoksları başqa sahələrdə də müşahidə etmək mümkündür. Çar Rusiyası kapitalist təkamülü yolunda uğurla irəliləməsinə baxmayaraq, 50 ildən artıq bir müddətdə ölkədə savadsızlığın kütləvi ləğvinə nail ola bilməmişdi. Xalq təhsilinə təxsisatların hər il artırılmasına, yeni məktəb şəbəkələrinin açılmasına baxmayaraq kütləvi savadsızlığın aradan qaldırılmasına yaxın düşə bilməmişdi. Sovet Rusiyasında, o cümlədən keçmiş müttəfiq respublikalarında bu problemin həllinə 20 ildən də az vaxt tələb olunmuşdu. Halbuki, bu zamanında 8 ilə qədəri vətəndaş müharibəsi və xalq təsərrüfatının bərpası illərinə təsadüf etmişdi.
Çar Rusiyası göstərilən müddət ərzində əhəmiyyətli sayıla bilən – nə öz avtomobilinə, traktor və kombayn istehsalına malik olmamışdı. Aviasiya sənayesində müəyyən uğurlar olsa da, ancaq xaricdən gətirilən mühərriklər və avadanlıqlar hesabına ölkənin bəzi zavodlarında təyyarə yığılırdı. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində ölkənin dəzgahlara ehtiyacının 80%-ə qədəri idxal hesabına ödənilirdi.
Sovet İttifaqında isə artıq 1923-cü ildə ilk traktor buraxılışına başlanmış, 1930-cu ildən onların kütləvi istehsalına, həmin ildə həmçinin dəzgah, dünya standartlarına cavab verən aviasiya məhsulları (o cümlədən təyyarə) istehsalına başlanmışdı.[4] 1926-1931-ci illər ərzində 5 ildən də az müddətdə sənaye istehsalında müharibədən əvvəlki (1913) səviyyə bərpa olunmuş sənayenin bəzi müasir sahələri yaradılmışdı.
Hazırda hamı tərəfindən qəbul edilən belə bir fikir var ki, guya Sovet planlı iqtisadiyyatı ancaq hərbi sahədə uğurlara malik idi. Bu iqtisadi sistem bazar sistemi ilə müqayisədə texniki tərəqqini mənimsəmək qabiliyyətinə malik deyildi. Lakin sovet dövrünün iqtisadi inkişaf tarixinə diqqət yetirdikdə sintetik kauçuk, radiolokasiya, penisillin, televizor, reaktiv aviasiya, atom elektrik stansiyası, atom mühərrikli mülki gəmilər, kompüter, lazer qurğuları və s. istehsalı müstəqil surətdə mənimsənilmiş, onların bəziləri inkişaf etmiş kapitalist ölkələrindən əvvəl baş vermişdi.
Bu gün də çətin izah olunur ki, Sovet ittifaqı 1920-ci illərin əvvəllərində tam iflasa uğramış, dağıdılmış iqtisadi bazanın əsasında (1913-cü ilə nisbətən sənaye istehsalı 5 dəfə aşağı düşmüşdü) iqtisadiyyatın və cəmiyyətin moderinləşmə sıçrayışına necə nail ola bilmişdi. Çar Rusiyası isə iqtisadiyyatın bəzi sahələrində (məsələn, dəmir yolu nəqliyyatında) çox əhəmiyyətli inkişafına baxmayaraq, belə bir şansdan məhrum olmuşdu. Bunun özünü də təkcə bolşevik rejiminin günahlarına və cinayətlərinə yazmaq düzgün deyildir.
Yəqin ki, bu gün az iqtisadçı tapılar ki, sovet iqtisadi sistemini kapitalist bazar sistemindən mükəmməl və səmərəli hesab etsin. Lakin burada söhbət iqtisadi sistemin özünün ümumiyyətlə səmərəliliyindən yox, onun modernləşmə vəzifələrini həll etmək üçün mövcud resursları nə dərəcədə səmərəli səfərbəretmə qabiliyyətindən gedir. Tarixi inkişafın müəyyən dövrlərində, məsələn, ilkin sənayeləşmə mərhələsində (keçən əsrin 20-30-cu illərində SSRİ-də və sonralar digər sosialist düşərgəsi ölkələrində) planlı sosialist iqtisadiyyatı resursları səfərbəretmə qabiliyyətinə görə özünü bazar sistemindən üstün göstərə bilər. Bunun əsas səbəbini həmin ölkələrdə iqtisadiyyata dövlət müdaxiləsinin çox yüksək həddə olmasında görmək lazımdır. Həmin dövrdə dövlət müdaxiləsinin köməyi ilə modernləşmə istiqamətində əhəmiyyətli işlər görülsə də, modernləşmənin bütün kriteriləri baxımından yarımçıq və ya başa çatdırılmamış işlər hələ çox idi.
Doğrudan da, Rusiyada 1917-ci il inqilabından sonra formalaşan sovet elitası ölkədə başlamış olan sənayeləşməni həyata keçirmək və SSRİ-ni ən inkişaf etmiş kapitalist ölkələrinin səviyyəsinə çatdırmaq üçün dəqiq strategiyaya malik idi. Bundan başqa, sovet elitası (bürokratik elita) cəmiyyətdə tutduğu aparıcı mövqeyinə görə də sənayeləşməni başa çatdırmaqda kifayət qədər maraqlı idi. Bu elitanın bütün nümayəndələri – «qırmızı direktorlar»dan başlamış hakim partiyanın və hökumətin rəhbərlərinə qədər, ölkənin modernləşməsi üzrə hər hansı uğurlu addımı onların cəmiyyətdəki xüsusi statuslarının və nüfuzlarının da yüksəlməsi və möhkəmlənməsinə xidmət edirdi. Bütün bunlar, eyni dərəcədə təsərrüfat, hərbi partiya və inzibati elitaya aid idi. Sovet elitası işdə özünün çox yüksək sosial məsuliyyətini nümayiş etdirmişdi.
Modernləşmənin kütləvi subyekti olan – əhalinin böyük əksəriyyətinin qoşulmadığı və ya müdafiə etmədiyi, onların sosial səfərbərlik mexanizmlərinin işə salınmadığı bir şəraitdə modernləşmə layihəsi uğurlu nəticələr verə bilməzdi. Bolşevizm tənqidçiləri bir qayda olaraq, iqtisadi siyasəti əsasən zorakı metodlarla aparan Stalin rejiminin repressiv mahiyyətinə diqqəti yönəldirlər və modernləşmənin uğurlu nəticələrini də daha çox bununla bağlayırlar. Lakin əslində, repressiv Stalin rejimi modernləşmənin daha geniş spektrlərinin həyata keçirilməsinə, həmçinin SSRİ-nin daha yüksək templərlə inkişafına mane olmuşdu.[5]
Qeyd etmək lazımdır ki, repressiyalar avantürist zorakı metodlar iqtisadi siyasətdə ancaq müvəqqəti və keçici effekt verə bilərdi. Qısa müddətdə modernləşmə strategiyası sovet sistemində hakim olan eqalitarizm ideologiyası və siyasəti və sosial yaradıcılığın inkişafı ilə sıx surətdə bağlı idi.
Sosial yaradıcılıq fenomeni – iqtisadi və ictimai həyatın təşkilini yeni formalarının bilavasitə zəhmətkeşlərin özləri tərəfindən yaradılması demək olmasa da, onların birbaşa iştirakını nəzərdə tutur. O, işçilərin müəssisədə uçot və nəzarətdə idarəetmədə, yarışmada iştirakından tutmuş Stalin kollektivləşməsinin məhvinə qədər uğurla fəaliyyət göstərən kooperativ və icmaların yaradılmasınadək bir sıra sosial prosesləri və münasibətləri özündə birləşdirən «entuziazm» anlayışında ifadə olunur.
Eqalitarizm - cəmiyyətə bəyan edilən və praktikada əksərən həyata keçirilən elə bir ideya idi ki, guya, SSRİ-də modernləşmə uğrunda mübarizə hər bir vətəndaşa öz qabiliyyətini ifadə etmək və reallaşdırmaq üçün bərabər imkanlar açır. Burada, eyni zamanda fərdi səylərin uğurla nəticələnməsi üçün həmrəylik, kollektivizm, qarşılıqlı yardım kimi dəyərlər ön plana çıxırdı. Bu dəyərlər təkcə təbliğat ünsürü deyil, Sovet cəmiyyətinin müxtəlif ictimai biliklərin və digər sosial institutların fəaliyyətində təzahür edirdi. Təəssüf ki, azad kollektivçilik prinsipi ən ümdə deyildi, bürokratik diktat tədricən tam hakim kəsilirdi və artıq 30-cu illərin ortalarına insanların azad könüllü əməkdaşlığı sırf dekorasiyaya çevrilmişdi, arxada hər şeyi bürokratik aparat həll edirdi.
Belə ziddiyyətli vəziyyət - sovet cəmiyyətində zəhmətkeşlərin öz mənafeləri üçün birgə mübarizə aparma ənənələrinin (həmkarlar ittifaqlarının və s.) yoxluğu, əhalinin böyük əksəriyyətinin sosial-mədəni səviyyəsinin çox aşağı səviyyəsi, bürokratiyanın tam hakim mövqeyi, hər cür sosial sərbəstliyin qəddarcasına boğulması və s. irəli gəlirdi.
Bütün bu çatışmazlıqlara baxmayaraq, «çatma sənayeləşməsi» SSRİ-də əhalinin sosial mobilliyinin kifayət qədər yüksək səviyyəsini, o cümlədən onların yeni sosial elitaya daxilolma imkanlarının genişlənməsini təmin edirdi. Kəndlilərin kütləvi surətdə sənaye fəhlələrinə çevrilməsi və ölkədə urbanizasiya prosesinin inkişafı ilə yanaşı, fəhlə və kəndlilərin ali təhsil almalarına hər cür şərait yaratmaqla, onlardan mütəxəssis-kadrların hazırlanması da baş tuturdu. Ali təhsil almaqla yanaşı, onlara siyasi karyera imkanları da yaradılması, sovet cəmiyyətində şaquli sosial mobilliyin əsas kanallarından biri idi.
Sosial mobillik mexanizmlərinin sosial-mədəni və ideoloji aspektlərinə nəzər yetirdikdə, sosial mənafeləri səfərbər edən əsas motiv kimi nə istehlak səviyyəsi, nə də karyera çıxış edirdi. «Vətən naminə nümunəvi və vicdanlı çalışmaq» kimi dəyərlər və şərəf - ləyaqət haqqında ilk baxışda bayağı görünən şüar, real həyatda - istər istehsalatda, istər elm və incəsənətdə, səhiyyədə və ya böyüyən nəslin tərbiyə olunmasında, yeni texniki və sosial nəticələrin, istənilən yaradıcılıqda əldə olunan nailiyyətlərə ən yüksək sosial qiymət verilməsində təzahür edirdi.
İnsanların ən müxtəlif yaradıcılıq qabiliyyətlərinin reallaşması və genişlənməsi üçün asudə vaxtdan istifadə imkanlarının artırılmasına xüsusi diqqət verilirdi. Ali təhsilin nüfuzu və inkişaf tempi kifayət qədər yüksək idi. Qeyd etmək lazımdır ki, bütün bu ünsürlər təkcə industrial cəmiyyətlər üçün deyil, postindustrial cəmiyyətlərə üçün də xarakterikdir.
Əslində, istehlak səviyyəsinin artımı da yaddan çıxmamışdı, ona birinci dərəcəli əhəmiyyət verilməsə də, sosialist eqalitar ideologiyası əhalinin fərdi və kollektiv sosial təminatları sistemində istehlak ehtiyaclarının təmin olunmasına kifayət qədər yüksək diqqət ayırırdı. Hətta keçən əsrin 20-ci illərində SSRİ-də təşəkkül tapan sosial təminat sistemi bəzi parametrlərinə görə Qərbin inkişaf etmiş ölkələrini də qabaqlayırdı.
Burada, ilk növbədə, əhalinin bütün təbəqələri üçün tibbi sığorta, işsizliyə görə sığorta, pulsuz ali təhsili və s. qeyd etmək lazımdır. 20-ci ilin sonuna əhalinin demək olar ki, əksəriyyətinin iştirak etdiyi istehlak kooperasiyası vasitəsilə yaradılan bölgü sistemi, geniş yayılan kredit, mənzil-tikinti və mənzil-icarə və digər kooperasiya formaları da az əhəmiyyətli rol oynamamışdı.
Eqalitarizmin digər nümunəsi kimi sovet elitasının öz gəlirlərini məhdudlaşdırmasını göstərmək olar. Məsələn, 20-ci ilin sonlarına qədər partiya üzvlərinin gəlirlərinin yuxarı həddi kimi «partmaksimum» prinsipi fəaliyyət göstərirdi. Daima artmaqda olan bürokratik imtiyazların mövcudluğuna baxmayaraq, uzun müddət ərzində əhalinin əsas kütləsinin istehlak səviyyəsi ilə aşağı və orta bürokratik təbəqənin istehlak səviyyəsi arasında çox da böyük fərqlər yox idi. Bundan başqa, SSRİ-də intensiv şaquli sosial mobilliyin mövcudluğu təkcə sosial pillələrdə sürətlə yüksəltmək imkanı ilə deyil, həm də belə templə aşağı yuvarlanmaq imkanı ilə şərtlənirdi. Bürokratiyanın qapalı irsi kastaya çevrilməsi, əslində sovet tarixinin sonrakı tarixində baş vermişdi.
Lakin inkişafın istər industrial, istərsə də postindustrial cəmiyyət üçün xarakterik olan yeni istiqamətlərinin və dəyərlərin formalaşmasının uzunmüddətli strategiyası kifayət qədər möhkəmlənə bilməzdi. Bu strategiya 50-60-cı illərdə də müəyyən rol oynasa da, mövcud dəyərlərin eroziyası labüd idi. Əsasən, ilkin industrial tipli əməklə məşğul olan əhaliyə, daha yüksək dəyərlər sistemi qəbul etdirmək çətin məsələ idi. Bu, həm də onunla mürəkkəbləşirdi ki, artıq SSRİ əhalinin istehlak səviyyəsinə görə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrindən xeyli geridə qalırdı, digər sahələrdə fərqlər müəyyən qədər azalsa da, məhz istehlak səviyyəsindəki fərqlər açıq-aşkar görünürdü.
İndustrial cəmiyyət üçün «çatma modernləşməsi»nin uğurlarını təmin edən amirlik iqtisadi münasibətlər sistemi sonralar labüd olaraq «defisit iqtisadiyyatını» yaratdı. Burada, istehlak nə qədər yüksəlirdisə, yüksək keyfiyyətli istehlak mallarının qıtlığı bir o qədər hiss olunurdu. İndustrial cəmiyyətin doğurduğu, əhalinin tələbatlarının ödənilməsində sovet sisteminin azsəmərəliliyi, məhz bu tələbatın ödənilmə arzusunu ən mühüm sosial mənafeyə çevirirdi.
20-ci illərdə, xüsusən Stalinin mütləq hakimiyyəti dövrlərində qabaqcıl kapitalist dövlətlərinin industrial səviyyəsinə yaxın, hər cürə sosial ziddiyyətlərdən uzaq, lakin kapitalizm cəmiyyəti olmayan başqa bir yeni cəmiyyət qurmaq, əslində, real bir şey deyildi. Yaradıcı, elmi və ümumiyyətlə ixtisaslaşmış əməyin yüksək səviyyəsinə baxmayaraq, ölkədə işləyənlərin yarıya qədəri aşağı ixtisaslı əməklə məşğul idi. Belə insanlardan öz yaradıcılıq potensiallını reallaşdırmağı gözləmək sadəlövhlük olardı.
Bundan başqa, bürokratik sistemin özü də getdikcə daha şərtləşirdi və istər iş yerlərində, istərsə də işdən kənarda hər cür sərbəst yaradıcılıq ruhuna düşmən kəsilirdi. Bürokratiyanın öz hökmranlığını əbədiləşdirmək, aşağıdan real və tənqidi boğmaq cəhdləri, onların özlərinin səriştəsizliyini, bacarıqsızlıqlarını aşkara çıxarmağa yönəlmiş istənilən səylərə qarşı dözümsüzlük nümayiş etdirmələrində büruzə verirdi. Sovet insanlarında uşaq yaşlarından tərbiyə olunan, özünü reallaşdırmağa ehtiyac hissi bürokratik əngəllərlə üzləşirdi. Əhalinin daha savadlı, təhsil görmüş və mədəni təbəqələrində tədricən bürokratiyaya və onun daşıyıcılarına qarşı nifrət hissi, demokratiya və insan azadlıqlarına daxili ehtiyac yaranırdı. Bürokratik elitanın özü isə tədricən onların cəmiyyətdə hökmranlığını və sosial sabitliyini təmin edən sosial mexanizmlərdən və ideologiyadan imtina edirdi. Elitanın sosial məsuliyyəti «aşağıdan nəzarətin» sosial-siyasi mexanizmləri ilə möhkəmləndirilmirdi və ancaq ideoloji özünənəzarətə əsaslanırdı. İlkin ideoloji impulsun zəifləməsi həm də bürokratiyanın özünün sosial məsuliyyətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarırdı.
Təşəkkül tapmış iqtisadi və sosial mexanizmlərin təsirinin tükənməsi xüsusən 60-cı illərin ortalarına daha açıq-aşkar görünməyə başladı. Modernləşmə sıçrayışı ətalətlə sönməkdə olan inkişafa çevrildi, bununla yanaşı elitanın hərtərəfli modernləşmə ilə bağlı nəticələrin əldə edilməsinə marağının da sönməsinə gətirib çıxardı. Çünki modernləşmənin davam etməsi yolunda əhəmiyyətli bir uğur görünmədiyi üçün onların cəmiyyətdəki sosial statuslarının və imtiyazlarının yüksəlməsi və ya möhkəmlənməsinə inanmaq mənasız idi. Belə bürokratik elita öz mənafelərini reallaşdırmaq üçün başqa yollar axtarmağa başladı. Bu yol – korrupsiya və «gizli iqtisadiyyatın» inkişafı yolu idi.
Sovet sisteminin modernləşmə potensialı baxımından ən böyük naqisliyi, onun modernləşmənin iqtisadi və sosial mexanizmlərinin mövcud imkanlarını tükətməsində, yeni tarixi şəraitə uyğun modernləşmə mexanizmlərinin fəaliyyəti üçün şərait yaratmamağında idi. SSRİ məhz bu sahədə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinə uduzdu. Halbuki, həmin ölkələr məhz 70-80-ci illərdə iqtisadiyyatın strukturunda və texnoloji yeniləşmədə əhəmiyyətli uğurlar qazanmışdı.
Bundan başqa, SSRİ-də 70-80-ci illərdə inkişafın ləngiməsi və durğunluq yeni bir səmərəli modernləşmə layihəsinin də meydana çıxmasına səbəb olmadı, Qarbaçov dövründə ortaya atılan «yenidənqurma» siyasəti mahiyyətcə modernləşməyə «antimodernləşmə reaksiyası» idi.
3. Sovet iqtisadi sisteminin modernləşməsinə son cəhdlər
Qeyd etmək lazımdır ki, modernləşmə siyasətinin bütün yuxarıda sadalanan komponentləri SSRİ-nin dağılması ərəfəsində tam ziddiyyət zolağına daxil oldu. Ölkə kifayət qədər texniki-iqtisadi resurslara, modernləşmənin yeni mərhələsinin qarşısında duran vəzifələri həll etməyə müəyyən dərəcədə qadir olmasına baxmayaraq, iqtisadi tənəzzül, durğunluqdan yan keçə bilmədi. Planlı sovet sistemi istər texniki-tərəqqi, istərsə də əhalinin yaşayış standartlarına görə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrindən daha da geriləməyə başladı. İslahat ideoloqlarının heç birinin çıxışlarında cəmiyyətdəki mövcud naqislikləri və qüsurları aradan qaldırmaq üçün hər hansı konkret təkliflərə rast gəlmək mümkün deyildi. Çoxları kapitalist iqtisadiyyatının daha səmərəli olduğunu qəbul etsə də, gələcək modernləşməni bazar sisteminə keçməkdə görmürdülər. Sovet partiya elitası problemi bütöv bir modernləşmə strategiyasının həyata keçirilməsində deyil, yuxarıda göstərilən bəsit islahat dəstində – liberallaşma + özəlləşdirmə + stabilləşmədə görürdülər.
Lakin 1985-ci il «yenidənqurma dövründən» sonra ortaya çıxan «demokratik müxalifət» düşərgəsi daha çox bürokratik elitanın nisbətən intellektual təbəqəsini əhatə etməsinə baxmayaraq, onlar məxsus olduqları elitanın əksər naqisliklərinin daşıyıcıları idilər. Onların ideoloji, oriyentasiyası, irad və narazılıqlarının xarakteri daha çox cəmiyyətdə yeni sosial rollarının güclənməsinə hesablandığından, bu da öz növbəsində neqativ təsirini göstərdi.
Əslində ölkənin inkişafına strateji yanaşma xoş məramla edilmişdi. Sovet dövrü üçün məşhur olan «işıqlı gələcək naminə işləyək» şüarı, «biz indi yaxşı yaşamaq istəyirik» şüarı ilə əvəz olunmuşdu. Sovet elitası köhnə sosialist ideologiyasından da əl çəkərək, sosial məsuliyyətin son dayağından da imtina etdi. Fərdi surətdə varlanma mənəvi cəhətdən daha məqbul hesab edildi, halbuki əhalinin əksər təbəqələrinin eyni vaxtda varlanması mümkün də deyildi. Təbii ki, varlanma uğrunda mübarizədə az bir qisim işgüzar təbəqə, çox vaxt hakim elitanın himayəsi altında olanlar qalib gəlirdi, lakin böyük əksəriyyətin bu uğursuzluğunu yeni ideoloqlar uduzanların öz günahı kimi qələmə verirdilər və sosializm dövründən qalma ənənələrə sadiq qalaraq, «işıqlı sabaha» (bu dəfə kapitalizm) daha tez yetişmək naminə «müvəqqəti çətinliklərə» dözməyi tövsiyə edirdilər. Burada yeganə fərq onda idi ki, yeni elita nə bu «işıqlı sabaha» tez yetişmək üçün əhəmiyyətli bir addım atmır, nə də həmin «müvəqqəti çətinliklərin» məhrumiyyətlərini çəkmirdilər, özləri isə daha sürətlə varlanırdılar.
Məhz belə yanaşmanın nəticəsi idi ki, sovet iqtisadi sisteminin son dövrü modernləşmə üçün resursların səfərbərliyə alınmasının təmin edilməsi üçün zəruri komponentlərdən məhrum idi. Əksinə, yeni sistem resurslara yanaşmada daha məsuliyyətsiz mövqe tutdu, ancaq yüksək likvidliyə malik resurslar dəyərli hesab olundu. Təbii resurslar iqtisadiyyatın ən zəruri investisiya mənbəyindən elitanın sürətlə varlanma vasitəsinə və sosial gərginliyin yumşaldılması məqsədi ilə neft və qaz ixracı hesabına əhali üçün ərzaq idxalına sərf olunurdu. Strateji yanaşmadan imtina burada da özünü büruzə verirdi. Neft və qaz ixracından gəlirlər əsasən, nəinki cari istehlaka yönəldilirdi, həm də neft-qaz hasilatı texnologiyasının, geoloji kəşfiyyatın modernləşməsinə xərclərin kəskin surətdə azaldılması ilə müşayiət olunurdu.
Ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi məsələsinə tam etinasız yanaşılır, milli ərzaq məhsulları istehsalı idxal məhsulları vasitəsilə bazardan sıxışdırılıb çıxarılır, kənd təsərrüfatına təxsisatlar kəskin surətdə azaldılırdı. Faktiki olaraq, ölkənin strateji xarakterli resursları tar-mar edilir, dəyər-dəyməzinə satılırdı. Hətta yüksək texnoloji hərbi istehsalın konversiyası belə, müdafiə kompleksi müəssisələrini maliyyə cəhətdən sıxmaqla həyata keçirildiyinə görə, istər hərbi, istərsə də mülki məhsulların istehsalı kəskin surətdə azalırdı. Elm və təhsilin maliyyələşdirilməsi kəskin ixtisar olunduğundan, bu, xeyli talantlı və gənc alimlərin və mütəxəssislərin elmdən uzaqlaşmasına, ölkədən kütləvi surətdə «beyin axınına» səbəb oldu.
Dövlət büdcəsinin özü də iqtisadiyyatın modernləşməsinin maliyyələşdirilməsi məqsədilə resursların səfərbər olunmasına sərf olunmurdu. Hökumət proqramlarında bəyan edilən prioritetlər iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmır, struktur islahatlar çox bəsit, primitiv istiqamətlərdə həyata keçirilirdi. Modernləşmə layihələrini uğurla həyata keçirən SSRİ və digər postsosialist ölkələrinin, həmçinin inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi inkar edilir və ya nəzərə alınmırdı. Müasir şərait nəzərə alınmaqla, modernləşməni həyata keçirmək üçün hökumətin proqramları yarımçıq, bu sahədə səyləri isə Beynəlxalq Valyuta Fondunun tövsiyələrindən o yana getmirdi.
4. Azərbaycan müstəqillikdən sonrakı modernləşmə cəhdlərinin mərhələləri
Müstəqilliyin ilk illərində eqalitar sosialist ideologiyasından imtina edilsə də, müasir Azərbaycan elitası tərəfindən ölkədə sosial mobilizasiya rolunu oynaya biləcək hər hansı dünya görüşü irəli sürülməmişdi. Eqalitarizmdən imtina, tədricən sovet dövründə kifayət qədər uğurla təşəkkül tapmış sosial təminat sisteminin eroziyasına gətirib çıxarmışdı. İqtisadiyyatın imkanları, əsasən işləyənlərin əmək haqqı fondu hesabına formalaşan sosial ayrımlar (sosial müdafiə fondu) əhalinin əksəriyyəti üçün pensiya və müavinətləri, yaşayış minimumu səviyyəsində belə ödəməyə kifayət etmirdi. Belə şəraitdə, ölkə vətəndaşları ümidlərini ümummilli vəzifələrin həllinə deyil, ayrı-ayrılıqda xilas olmağa bağlayırdılar.
Azərbaycanın müstəqillik əldə etdikdən sonra modernləşmə cəhdlərini 3 mərhələyə ayırmaq olar:
I. 1992-1996-cı illəri əhatə edən müstəqilliyimizin ilk mərhələsinə planlı, iyerarxik idarə olunan inzibati amirlik sisteminin dağıldığı, yeni institutların yaranmadığı, Qorbaçovun «yenidənqurma» strategiyasının tam iflasa uğradığı, şəxsən Qorbaçov tərəfindən himayə olunan «erməni seperatizmi»nin artıq müharibəyə çevrildiyi, hələ sovet dövründə (1988) Ermənistandan deportasiya edilən 250 minə yaxın qaçqın soydaşlarımızın sıralarına Qarabağ və onun ətraf rayonlarından 700 mindən arıq məcburi köçkünün də (1992-1993-cü illər) əlavə olunduğu bir vaxtda daxil oldu.
İslahatın I mərhələsi planlı inzibati – amirlik iqtisadi iyerarxiyasının sökülüb-ləğv olunması, bazar iqtisadiyyatının özəyi olan – sərbəst qiymətqoyma, özəl mülkiyyət, açıq iqtisadiyyat, milli valyutanın bazar məzənnəsi və s. institutların tətbiq olunması ilə xarakterizə olunurdu. Eyni zamanda, ölkənin qanunvericilik sistemi də faktiki olaraq tam yenidən yaradılmağa başladı. Bu mərhələdəki islahatlar qeyri-ahəngdar olmaqla, həm də əlaqələndirilməmiş şəkildə aparılır, iqtisadiyyatdakı böhran əlamətləri daha da güclənirdi. Ölkədə hasil edilən ÜDM əvvəlki illə müqayisədə 1992-ci ildə 77,4%, 1993-cü ildə 76,9%, 1994-cü ildə 80,3%, 1995-ci ildə isə 88,2% azalmışdı. Bütövlükdə 1995-ci ildəki ÜDM 1992-ci ildəkinin 42,1%-ni təşkil edirdi. Həmin müddət ərzində sənaye məhsulları 66,9%, kənd təsərrüfatı məhsulları 47,7 %, nəqliyyat sektorunun yük daşıması 81,0%, satışın bütün kanallarından pərakəndə mal dövriyyəsi 61,9%, əhaliyə göstərilən pulu xidmətlər 29,0%, ixrac əməliyyatları 61,0%, idxal əməliyyatları 64,5%, əhalinin real pul gəlirləri 81,7% aşağı düşmüşdü..[6]
Bazar münasibətlərinin formalaşmasının ilkin mərhələsi sayılan bu dövrün ən təəssüfdoğurucu nəticələrindən biri virtual iqtisadiyyatın və kriminal-oliqarx kapitalizmin önə çıxması idi.
Haddi və İkesin (1998) elmi dövriyyəyə atdıqları virtual iqtisadiyyat-ödəməmələr, barter və pul surroqatlarının hakim olduğu iqtisadiyyatdır. Müəssisələrin bir-birlərinə böyük həcmdə borcları, aparılan təsərrüfat əməliyyatlarının əksəriyyətinin barterlə aparılması vergilərdən kütləvi yayınmalara, dövlət büdcəsinin kəskin surətdə azalmasına gətirib çıxarırdı.
Ölkədə başlayan siyasi-iqtisadi islahatlar sayəsində vətəndaşlara verilən iqtisadi azadlıq və demokratiya dəyərləri demokratik institutların zəifliyi və vətəndaş cəmiyyətinin olmaması ucbatından reallaşa bilmədi. Əvəzində nə edildi:?
1) mülkiyyətin özəlləşmə adı altında bir qrup oliqarxların və onların əlaltılarının əlində cəmlənməsi, digər tərəfdə əhalinin kütləvi surətdə yoxsullaşması;
Böyük maliyyə qaynaqlarına malik olan oliqarxlar öz şəxsi və qrup maraqlarını hakimiyyətdəki məmur lobbiçiləri vasitəsilə də reallaşdırmaq imkanına malik oldular və bunun özü demokratiyanın ən vacib ünsürü olan- cəmiyyətdəki inam və həmrəylik amilini heçə endirdi.
2) mütəşəkkil cinayətkarlığın, «güc sahibkarlığının», özgə mülkiyyətinin zorla zəbt olunması, borcların «reket»çilər vasitəsilə qaytarılması və s. sayəsində vətəndaşların şəxsi təhlükəsizliyinin qorunmasında dövlətə inamının itirilməsi;
3) yeni demokratik qüvvələr də daxil olmaqla (AXC hakimiyyəti təmsilçilərinin), dövlət məmurlarının kütləvi və görünməmiş həcmdə korrupsiyaya qurşanması, xidməti vəzifədən sərvət toplama və öz biznesini yaratmaq üçün istifadə etməsi, başqa sözlə, oliqarxların hakimiyyətlə tam işbirliyi əsasında hər cür rəqabətin boğulması;
Bu amili də demokratiyaya ən ciddi zərbələrdən biri saymaq olar. Həmin dövrün hakim elitasına görə onlar ancaq renta sahibi ola bilərlər, istehsalla, yeni məhsul və texnologiyanın tətbiqi ilə məşğul olmaq mənasız bir işdir. Virtual iqtisadiyyatın çox bəsit bir sistemi: büdcə vasitələrindən istifadəyə xidmət edən yeni banklar açılması; büdcəyə lazım gəldikdə borc verilməsi; büdcə təşkilatlarından onlara ayrılan vəsaitlərə görə «faiz» (şapka) qoparılması, bütün bu məsələləri həll edən dövlət məmurlarına vaxtaşırı rüşvət ötürülməsi və s. burada da fəaliyyət göstərirdi.
4) ölkədə mövcud olan qanunlardan, qaydalardan gizlənmək müyəssər olan hər cür fəaliyyətin - vergilərdən yayınma, özü tərəfindən zəbt olunmuş mülkiyyətin təkrar zəbt olunmadan qorunması və s. «gizli iqtisadiyyat» sferasına keçməsi.
Bu mərhələdə gizli iqtisadiyyatın əksər hissəsi kiçik biznes sahəsində fəaliyyət göstərir.
İslahatların I mərhələsində göstərilən xoşagəlməz mənzərənin səbəblərini aşağıdakı kimi sıralamaq olar:
- Sovet İttifaqının dağılması ərəfəsində struktur deformasiyaların mövcudluğu;
- Sovet sistemi dəyərlərində, əhalinin dünya görüşündə, yaşayış və mədəniyyət tərzindəki qüsurlar və digər instusional amillər;
- iqtisadi siyasətdəki səhvlər, xüsusən dövlətin iqtisadiyyatdan vaxtından əvvəl getməsi.
5. Modernləşmə və iqtisadi transformasiyanın Heydər Əliyev mərhələsi
Azərbaycanda iqtisadi transformasiyanın II mərhələsi kimi 1996-2003-cü ili saymaq olar. Heydər Əliyev 1993-cü ilin ortalarında hakimiyyətə gələrkən ölkə tam siyasi-iqtisadi xaos içərisində idi. Xarici qüvvələr tərəfindən dəstəklənən vətəndaş müharibəsinin, həmçinin 1994-cü ilin oktyabr və 1995-ci ilin mart aylarındakı hakimiyyət çevrilişi cəhdlərinin qarşısı alınmış, ölkədə heç kəsə tabe olmayan, mənsubiyyəti bilinməyən çoxsaylı qanunsuz silahlı dəstələr ləğv edilmiş, yeni Prezident (1993) və Parlament seçkiləri keçirilmiş, ölkədə uzun müddət bərqərar olacaq ictimai-siyasi sabitliyin əsası qoyulmuşdu. 1994-cü ildə illik inflyasiya tempi 17,6%-dən 1995-ci ildə 511,8%-ə, 1996-cı ildə isə 119,9%-ə endirilmişdi. Məhz 1995-ci ilin sonu, 1996-cı ilin əvvəlinə ölkədə maliyyə sabitliyinin əsası qoyulmuş, iqtisadi islahatların ən vaciblərinə – torpaq islahatlarına, dövlət mülkiyyətinin özəlləşməsinə başlanmasına start verilmişdi. Qısa müddət ərzində islahatların qanunvericilik bazası formalaşdırılmış, artıq 1998-ci ilin əvvəlinə torpaqların, kiçik müəssisələrin özəlləşdirilməsi başa çatmış, növbəti mərhələdə orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsinə başlanması üçün xüsusi Dövlət proqramı qəbul olunmuşdur. Ölkədə bazar strukturlarının və ona müvafiq infrastrukturun yaradılması uğurla davam etdirilmişdi . 1996-cı ildən başlayaraq ÜDM artımı həmişə müsbət rəqəmlə getmiş, 1996-cı ildə bu artım 101,3%, 1998-ci ildə 110,0%, 2000-ci ildə 111,1%, 2002-ci ildə 110,6% etmişdi. Başqa sözlə, 1996-2002-ci illər ərzində ÜDM 2,2 dəfə artmışdı. Bu müddət ərzində iqtisadiyyatın bütün sahələrində-o cümlədən, sənayedə artım 1,7 dəfə, kənd təsərrüfatında 1,4 dəfə, nəqliyyat sektorunda yük daşınmasında 2,4 dəfə, satışın bütün kanallarında pərakəndə mal dövriyyəsində 1,8 dəfə, xarici ticarət dövriyyəsində 2,4 dəfə, əhaliyə göstərilən pulu xidmətlərdə 1,9 dəfə təşkil etmişdi. 1996-2002-ci illər ərzində dövlət büdcəsinin gəlirləri 2,3 dəfə, iqtisadiyyatdan əldə edilən mənfəət 1,8 dəfə, əsas fondların istifadəyə verilməsi 4,1 dəfə, əsaslı kapitala yönəldilən investisiyalar 3,3 dəfə, istifadəyə verilən yaşayış sahələri 1,5 dəfə artmışdı. Əhalinin sosial vəziyyəti də xeyli yaxşılaşmışdı. Əhalinin adambaşına gəlirləri 2,5 dəfə, işləyənlərin orta aylıq əmək haqqı 3,5 dəfə, təyin olunmuş pensiyaların orta aylıq məbləği 3,5 dəfə artmışdı[7]. Göründüyü kimi əhalinin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üzrə göstəricilər, iqtisadiyyatın əsas inkişaf göstəricilərini xeyli qabaqlayırdı.
Beləliklə islahatların bu mərhələsinin əsas xüsusiyyətlərini belə şərh etmək olar:
Birincisi, bazar islahatlarının təsiri altında Azərbaycan iqtisadiyyatının neft və neft məhsulları ixracından asılı olan strukturu formalaşdı, ərzaq məhsullarına və digər məhsullara ehtiyacının 60% qədəri idxal hesabına təmin olundu. Daxili bazarda əsasən kənd təsərrüfatı məhsulları və az miqdarda yeyinti sənayesi məhsulları rəqabət qabiliyyətli idi, sənayenin müasir sənayeləri, yeni yaxud innovasion məhsullar istehsalı yox dərəcəsində idi;
İkincisi, xarici valyuta axınının güclənməsi əsasında iqtisadiyyatın monetizasiyası və müvafiq olaraq pul təklifinin artması şəraitində, ödəmə intizamının və vergi inzibatçılığının az da olsa möhkəmlənməsi nəticəsində, artıq 1998-ci ilin əvvəlinə ödəməmələr problemi xeyli dərəcədə həll olunmuş, barter əməliyyatları isə demək olar ki, aradan qalxmışdı. Mənfəət vergisi, əlavə dəyər vergisi, aksizlər və s. üzrə dərəcələrin tədricən aşağı salınmasına baxmayaraq, məşhur Lafferin hipotezinə uyğun olaraq, büdcəyə vergi daxilolmaları istər mütləq həcmdə, istərsə də ÜDM – də müqayisədə artmağa başlamışdı. Məsələn, 1998-ci ildə büdcəyə vergi daxilolmaları ÜDM-in 11,9% təşkil etdiyi halda, bu nisbət, 2000-ci ildə 12,0%, 2002-ci ildə isə 11,7% olmuşdu.[8] Bu dövrdə ölkədən xarici kapital axını da xeyli azalmışdı;
Üçüncüsü, bu müsbət dəyişikliklərlə yanaşı o da məlum oldu ki, ölkə iqtisadiyyatında ciddi instusional dəyişikliklər aparılmadan, islahatların əsas məqsədlərini reallaşdırmaq mümkün deyildir. Belə ki, ölkənin iqtisadi inkişafı daha çox neft amilindən, neftin dünya bazarında qiymətindən asılı idi. Ölkəyə investisiya axınları bu illərdə xeyli artsa da, onların böyük əksəriyyəti yanacaq-energetika kompleksinə qoyulurdu. Sahələrarası kapital axını çox zəif idi, bu funksiyanı yerinə yetirəcək fond bazarının fəaliyyəti demək olar ki, yox dərəcəsində idi. Ölkə iqtisadiyyatına dair kifayət qədər çoxsaylı qanunvericilik aktları qəbul edilsə də, bu qanunlarda kifayət qədər boşluqlar və bürokratik əngəllərə, korrupsiyaya yol açan kifayət qədər mürtəce müddəalar qalmaqda idi. Sahibkarlıq fəaliyyətinin dəstəklənməsi və onların fəaliyyətinə müdaxilələrin aradan qaldırılması üzrə Respublika Prezidentinin müvafiq Fərmanları və bunun qanunvericilikdə də təsbit olunmasına baxmayaraq, istər icra, hüquq-mühafizə, istərsə də vergi orqanlarının sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyətinə müdaxilələri azalmamışdı.
Dördüncüsü, məhz islahatların ikinci mərhələsində cinayətkarlığa və xəlvəti iqtisadiyyata qarşı mübarizənin güclənməsinə, mülkiyyətin əksəriyyətinin legitimləşməsinə baxmayaraq, korrupsiya hələ də ciddi problem kimi qalmaqda idi. Kütləvi korrupsiya halları aradan qaldırılmadın, istər cəmiyyətdə, istərsə də iqtisadiyyatda modernləşmə sahəsində hər hansı təsirli uğur əldə etmək mümkün deyildir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, belə bir ciddi problem təkcə hökumətin deyil, bütün cəmiyyətin müqəddəs vəzifəsinə çevrilməlidir. Bundan ötrü, təkcə inzibati-iqtisadi vasitələr yetərli deyildir. Son illərdə elmi ədəbiyyatda geniş yayılmış bəzi fikirlərə görə-səmərəli iqtisadi artım, modernləşmə üçün millətin üstünlük verdiyi mədəni-mənəvi dəyərlər də az əhəmiyyətə malik deyildir.[9]
Azərbaycanda 1993-cü ildə İlham Əliyevin Respublika Prezidenti seçilməsi ilə cəmiyyətdə, eləcə də iqtisadiyyatda islahatların üçüncü mərhələsinə qədəm qoyulmuşdur. Yeni mərhələnin əsas hədəfi, milli iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətliliyinin yüksəldilməsinə və dünya təsərrüfat sisteminə səmərəli inteqrasiyasına nail olmaqla, uzunmüddətli perspektivə ölkədə dinamik sosial-iqtisadi inkişafın davamlılığını təmin etməkdən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı fərmanlarda, təsdiq etdiyi iqtisadi siyasət sənədlərində bu hədəfin reallaşması üçün yerinə yetirilməsi zəruri olan vəzifələr müəyyənləşdirilmişdir. Bunlara ölkənin malik olduğu iqtisadi potensialın gücləndirilməsi və bu potensialın kompleks şəkildə səmərəli reallaşdırılması, o cümlədən qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi (neftdən asılı olmayan güclü Azərbaycan iqtisadiyyatının formalaşdırılması), hər bir regionun malik olduğu potensialdan tam və səmərəli istifadə olunması və onların inkişafının tarazlaşdırılması, çoxlu sayda yeni iş yerlərinin açılmasına şərait yaradılması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi, sosial xidmətlərin həcminin, keyfiyyətinin və ünvanlılığının əhəmiyyətli dərəcədə artırılması, yoxsulluğun azaldılması kimi vəzifələri aid etmək olar.
6. Modernləşmədə dəyərlər sisteminin və mədəniyyət amilinin rolu
Dünyanın nüfuzlu alimlərinin institutlar, dəyərlər və mədəniyyətin ən azı bir insan ömrü müddətində dəyişilməzliyinə dair fikirləri fərqlidir. M. Veber, D. Nort, F. Fukiyama, L. Harrison, S. Hantinqon və s. görə ictimai həyatın bir çox sahəsinə təsir edən bu kateqoriyalar çox az dəyişkəndir. K. Marks, R. İnqlhart, D. Ball və s. görə həmin kateqoriyalar müəyyən gecikmələrlə də olsa, bir sıra amillərin, xüsusən iqtisadi amillərin təsirindən asılı olaraq dəyişir. Sonuncu fikirlərə ancaq Qərb cəmiyyətlərini öyrənən tədqiqatçılar tərəfdar çıxır.
M. Veberin məlum əsəri[10] işıq üzü görəndən sonra protestant dəyərlərin daha məhsuldar olması və bu dəyərlərin Qərbi Avropa və Şimali Amerika ölkələrinin iqtisadi inkişafındakı uğurlarda əsas rol oynaması çoxları tərəfindən qəbul olunmağa başladı. Hər halda, əlavə olaraq bəzi səbəbləri də nəzərə alsaq, bu ölkələrdə iqtisadiyyat da, dəyərlər də daha dinamik görünür. Hətta XVII əsrə xas olan puritan qənaətçiliyi bu gün inkişaf etmiş ölkələrdə geniş yayılan «çox qazan və çox xərclə» normaları ilə bir araya sığmır. Birinci - çox qazanma prinsipi aktual olarkən - ilkin kapital yığımının baş verməsinə, ikinci prinsip isə tələbin artmasına səbəb olur. İqtisadiyyatın bu obyektiv və dəyişən tələbi arasında əlaqə aşkardır.
R.İnqlhart bunu nəzərə alaraq yazır: «İqtisadi inkişafın doğrudan da, mütləq sosial normalardan daha çox etibar olunan rasional, çevik postmodernist dəyərlərin xeyrinə bilərəkdən imtinaetmə sindromu ilə bağlıdır».[11]
Buna baxmayaraq qərb liberal dəyərlərinin müəyyən, ümumi əsasları dəyişməzdir. L.Harrison mədəniyyətin xarakterinin cəmiyyətin inkişafının asılı olduğu 4 amilini qeyd edir: 1) inam (etibar) dairəsi və ya ümumilik hissi; 2) etik sistemin ciddiliyi; 3) hakimiyyətin reallaşma üsulu; 4) əməyə innovasiyalara, qənaətə və mənfəətə münasibət. Onun fikrincə, yüksək inam və etibar; adətən dinlə – daha çox katoliklikdən üstün olan protestantlıqla bağlı etika sistemi; hakimiyyətin reallaşma üsulu kimi demokratiya; zəhmətsevərlik, təhsil, innovasiyalara, qənaətcilliyə meyllilik, uğurun ifadəsi kimi mənfəətgüdmə daha məhsuldardır.[12]
Rus tədqiqatçısı V.M.Lopuxin inam, məsuliyyət və şəxsiyyəti ayırır.[13] Ona görə, şəxsiyyət xüsusən vacibdir, belə ki, qərb dəyərlər sistemində individualizm, azadlıq və insan haqlarına üstünlük verilir, dəyər etik sistemlərdə, o cümlədən pravoslavlıqda antroposentrizm dini təsəvvürlərə zidd olduğuna görə mühakimə olunur. İndividualizm həm də başqalarına qarşı eqoizm, qəddarlıq, həmçinin özünütəcridetmə, kütlədə tənhalıq kimi qəbul edilir. Halbuki, təcrübə də göstərir ki, müstəqil, sərbəst şəxsiyyətlər humanizm və yüksək səviyyədə həmrəylikdən məhrum deyillər, azadlıq sosial məsuliyyəti nəzərdə tutur və bu ancaq özü kimi hüquqlarına hörmət edən insanlar mühitində mümkündür.
Bu gün qərb iqtisadiyyatının və mədəniyyətinin istər daxildə, istərsə də bizim alimlər tərəfindən daima tənqid olunmasına baxmayaraq, onlar artıq 400 ilə yaxındır ki, dünya sivilizasiyasından, o cümlədən vətəndaşların yüksək rifah halının, yeniliklərin təmin olunmasında, həmçinin mənəvi dəyərlərin yaranmasında üstünlüklərini göstərməkdədir.
Yuxarıda protestant etika ilə bağlanan liberal məhsuldar mədəniyyət bəzi ölkələrdə müsbət nəticələrini göstərsə də, eyni etika çərçivəsində Latın Amerikası ölkələri timsalında pis nəticələrini də göstərmişdir.
Argentina tədqiqatçısı Mariano Qrondon hələ XX əsrin 30-cu illərində iqtisadi və siyasi böhranın girdabında boğulduğu öz ölkəsinin təcrübəsini ümumiləşdirərək, bu iki mədəniyyətin vacib ictimai institutlara münasibətlərinin müqayisəsini vermişdir:[14]
1) Sərvətlər: məhsuldar mədəniyyətdə – şəxsi təşəbbüslərin və səylərin nəticəsi; qeyri-məhsuldar mədəniyyətlərdə – bu bölgü üçün mövcud resurs kimi qiymətləndirilir, möminliklə var-dövlət yığmaq olmaz.
2) Rəqabət: məhsullar mədəniyyətdə – kamilliyə səyləri ink
